Ýunus  Emre

(1240-1320)

XIII asyryň ikinji ýarymynda  XIV asyryň başlarynda türkmenleriň we türki kowumlaryň arasynda, şeýle-de, tutuş Gündogar ýurtlarynda özüniň kämil şahyrana döredijiligi we ýiti täzeçil pikiri bilen şöhrat tagtyna çykmagy başaran ussat şahyrlaryň biri Ýunus Emredir. Onuň asly türkmen bolup, ol Horasandan Anadola göçüp baran Hajy Ysmaýylyň nesillerindendir. Ol Hajy Bekdat, Jelaleddin Rumy ýaly beýik söz ussatlary bilen döwürdeş bolupdyr.

“Men haýsy mertebä (basgançaga) aýak bassam, hemişe öňümde bu türkmen gojasynyň (Ýunus Emräniň) yzyny gördüm” diýip ýazan Rumy ylymda we döredijilikde Ýunus Emräniň has öňe gidendigini kiçigöwünlilik bilen belleýär. Rumy ýaly şahyryň şeýle baha bermegi Ýunus Emräniň mertebesi belent şahs bolandygyna güwä geçýär. Onuň häzirki wagta çenli iki kitaby, ylmy-didaktiki eser bolan “Nusgalaryň beýany” we sopuçylyk goşgularyndan ybarat “Diwan” atly kitaby bellidir.

Ýunus Emre dünýäde söýüp we söýlüp ýaşamagy ündeýär:

Geliň tanyş bolalyň,
Işi ýeňil kylalyň.
Söýeliň, söýüleliň
Dünýä hiç kime galmaz.

Aslynda şahyryň goşgulary söýgi mowzugyna ýugrulandyr. Emma şahyr söýgini ikä bölýär.   

1. Ylahy söýgi, ýagny Hudaýa bolan söýgi.

2. Beşeri söýgi – adaty ynsan söýgüsi.

Ýunus Emräniň köp goşgulary ylahy söýgini beýan edýär. Ýöne onuň beşeri söýgi baradaky goşgulary-da az däl.

Ozaly bilen şahyryň “Nusgalaryň beýany” diýen kitabynyň gysgaça mazmuny bilen tanşalyň! Onda Adam Ata toprakdan, otdan, suwdan we howadan ýaradylanda, bu dört element bilen ýagşy we ýaramaz gylyk-häsiýetlerem onuň tenine garylypdyr. Munda ynsana jan bilen Mertebe, Utanç-haýa, Hormat, Abraý, Edep-ekram, Durnuklylyk, Ahlak päkligi berildi diýýär. Olary teniňde janyň barka, ömürboýy arassa saklamak nygtalýar. Eger olaryň birini hapalasaň, onda adamdan mahluga öwrüljekdigiň aýdylýar. Ýunus Emräniň bu kitaby ynsan ruhuny tämiz saklamak, päklemek baradaky gymmatly çeşmedir.

Ýunus Emräniň goşgulary barada aýdanda, onuň öz içki dünýäsini söz mülküniň üsti bilen paýhas nuruna çaýýar. Ol öz goşgularynda kiçigöwünli, emma belent owazly, sada,  ýiti manyly, şahyrana, çeper, akgynly setirler arkaly öz göwnüňdäkini halky dilde beýan edýar.

Eger şahyryň ýaşan döwrüniň biziň döwrümizden ýedi ýüz ýyl çemesi öň bolandygyny göz öňünde tutsaň, onda Emräniň türkmençe eserlerini okanyňda, guwanmakdan ýaňa gözüňe ýaş aýlanýar. Sebäbi bize belli bolan taryhy maglumatlara görä, ol döwürde arap, pars dili we ýazuwy hökmürowanlyk edipdir. Hatda seljuk türkmenleriniň döwlet dili hökmünde pars dilini kabul edendikleri hem gizlin däldir. Ine, şeýle döwürde Ýunus Emre öz ene dilinde-türkmen dilinde şygyr döredipdir. Bu uly gahrymançylykdyr we milli diliňi janyň-teniň bilen söýmekdir.

Şahyryň döwürdeşi Garaman ogullary soltanlygynyň soltanlarynyň biri Garaman ogly Mehmet begiň 1277-nji ýyldaky permanynda şeýle ýazylypdyr: “Bu günden soňra, diwanda, dergähde, bergähde, mejlisde we meýdanda türkçeden başga dil ulanylmajakdyr. “

Şeýle özgerişler bilen ruhlanan şahyr:

Gury idik, ýaş olduk,
Aýak idik, baş olduk,
Ganatlandyk, guş olduk
Uçduk alhamdülylla – diýýär.

Şeýdibem, diliň gurap barýan agaç bolandygyny, täzeden pyntyklap başlan ýaş daragta dönendigini, halkyň dil we milli duýguda aýagasty bolman, eýsem indi baş bolandygyny, ruhunyň galkynyp, guş bolup uçandygyny guwanmak bilen beýan edýär.

Şahyr goşgularynda geçirimli, sabyr-takatly, egsilmez hyjuwly adam hökmünde görülýär. Onuň ýaşaýşa söýgüsi tükeniksiz. Allanyň ýoluna wepaly, oňa aşyk. Ýöne bu ylahy yşk hakyky durmuşdaky gözellige bolan beşeri söýgi bilenem käteler utgaşyp gidýär. Ol durmuşy açyk we anyk görýär. Nogsanlyklara göz ýummaýar. Durmuşy hertaraplaýyn öwrenip, bolşy ýaly röwüşde jemläp görkezýär. Ýaşaýşy bolşy ýaly şahyrana beýan etmek ussatlaryň işidir.

Ýunus Emre türkmen şahyrlarynyň köpüsiniň halypasydyr. Pikir meňzeşligi edebiýatda köp duş gelýär. Pikiriň ösdürilmegi ýa-da başga görnüşde gysgaça beýan edilmegi ýol berilyän ýagdaýdyr. Şeýle bolansoň Ýunus Emre:

Ýunus Emre diýr, hoja,
Gerekse bar müň haja,
Ählisinden ýagşyja,
Bir köňüle girmekdir –

diýse, Döwletmämmet Azady:                                        

Käbe weýran etmeden müň mertebe,
Bir köňül ýykmak ýamandyr, eý dede–

diýse, Magtymguly Pyragy:

Bir ajy doýurmak hajdyr ýaranlar–      diýýär.

Bu ýagdaý Azadynyň hem, Pyragynyň hem Ýunus Emräniň döredijiligi bilen tanyş bolandygyny, ony öz halypasy saýandygyny aňladýar.

Ýunus Emräniň nirelerde ýaşandygy we aradan çykandygy jedelli mesele. Her hal onuň şygrynyň muşdaklary şahyryň Esgi şäherdäki guburyna zyýarat edýärler. Emma bir zat – o-da şahyryň 1320-nji ýylda aradan çykandygy belli.

Ýunus Emre özüniň uly şahyrdygyny entek dirikä duýupdyr. Şeýle-de bolsa ol kiçigöwünlilik, sypaýylyk bilen bu hakykaty aýdyp goýberýär.

Ýunus seniň sözleriň manydyr bilenlere,
Söýlenişer sözleriň döwri zaman içinde.

Şahyryň öz aýdyşy ýaly, onuň goşgulary ähli döwürlerde, zamanlarda şygyr senedine sarpa goýýanlaryň, sözüň manysyna düşünýänleriň senasynda ýaňlanýar.

Şahyryň gubury ene Watany bolan doganlyk Türkiýede bolsa-da, onuň gadymky ata Watany bolan Türkmenistanda hem hatyrasy belentden hormatlanýar. Ýurdumyzyň paýtagty Aşgabatda Ýunus Emräniň ýadygärligi bina edildi, ady köçelere dakyldy. Şahyryň goşgulary (“Güldesse”, “Söýeliň, söýleliň”) Türkmenistanda birnäçe gezek neşir edildi. Türkmen halky, dünýä jemgyýetçiligi ÝUNESKO-nyň kararyna laýyklykda 1991-nji ýyly beýik türkmen şahyry Ýunus Emrä söýgi ýyly diýip belläp geçdi.

Ylym  özüň  bilmekdir

Ylym ylym bilmekdir,
Ylym özüň bilmekdir.
Sen özüňi bilmeseň,
Bu neneň okamakdyr.

Okamakdan many ne?
Kişi Haky bilmekdir.
Çün okydyň-bilmeseň,
Ha bir gury emekdir.

Okadym, bildim diýme,
Çoh sagat kyldym diýme,
Hak ýoluny bilmeseň,
Manysyzja ýelmekdir.

Dört kitabyň manysy
Bellidir bir elifde.
Sen: “Elif diýrsiň, hoja,
Manysy ne diýmekdir. “

Ýunus Emre diýr, hoja
Gerekse, bar müň haja.
Ählisinden ýagşyja,
Bir köňüle girmekdir.

 

Içdik alhamdülylla

Hakdan gelen şerbeti,
Içdik alhamdülylla.
Şol gudrat deňzini,
Geçdik alhamdülylla.

Şol garşyky daglary,
Bakjalary, baglary,
Saglyk – sapalyk bile
Açdyk alhamdülylla.

Gury idik, ýaş olduk,
Aýak idik, baş olduk,
Ganatlandyk, guş olduk,
Uçduk alhamdülylla.

Bäri gel, baryşaly,
Ýat olsaň tanyşaly
Atymyz eýerlendi,
Gitdik alhamdülylla.

Direldik, çeşme olduk,
Birleşdik, derýa olduk,
Soňra deňize dolduk,
Daşdyk alhamdülylla.

Taptygyň tapysynda,
Gul olduk gapysynda.
Ýunus, misgin, çyg idik,
Bişdik alhamdülylla.

 

Ýüzüňi   Ak  ede  bir  söz

Sözi manyly kişiniň,
Ýüzüni ak ede bir söz.
Sözi bişirip diýeniň,
Işini sag ede bir söz.

Söz ola – kese söweşi,
Söz ola – bitire başy.
Söz ola – awuly aşy
Bal bile ýag ede bir söz.

Manyly sözi bişirgil,
Ýaramazyny çaşyrgyl,
Sözüň akylly düşürgil,
Diýmegil, çag ede bir söz.

Gel, ahy, eý, şähriýary,
Sözümizi diňle, bäri,
Müň bir göwher-u dinary,
Gara toprak ede bir söz.

Kişi biler söz demini,
Diýmäge sözüň kemini,
Bu jahan jähennemini,
Sekiz uçmah ede bir söz.

Ýöri, ýöri ýoluň bile,
Gapyl olma biliň bile,
Keý sakyn keý diliň bile,
Janyňy dag ede bir söz.

Ýunus, imdi söz ýolundan,
Söýle sözi asylyndan,
Keý sakyn o şeýh ýanyndan,
Seni yrak ede bir söz.

Maglumatlar Almagül Ýusubowanyň «Türkmen edebiýatynyň taryhy ösüş döwürleri» atly kitabyndan alyndy. «Başkent» bilim merkeziniň neşirleri. Aşgabat 2005.