Ylýas Amangeldi

ÖLEN GÜNLERIM

Geçen gün – öli gün diýilýär. Meniň arkamda elli bäş ýyla ýakyn ölen günlerim bar. Hersi bir gubur bolsa, giden mazarystanlyk... Meniň mazarystanlygym... Belki... belki, öli däldirler? Belki ölselerem mazar däldirler? Ýok, gaçyp gutuljak ýerim ýok, hersi öz elim bilen guburyny ýigrimi dört sagatlap gazyp jaýlan ölülerim... Bolmanda olaryň biri üçin gözüme ýaş aýladymmykam? Diňe doglan günümde, olam ýaşamak üçin aglanjam bolaýmasa? Ýöne bilýärin, üstünden şunça ýyl geçenden soň bilýärin, olaryň käsiniň çukuryny begene-begene gazypdym, begene-begene gömüpdim... Käsini gömüp bolamsaň «Ine bu günümem geçdi» diýipdim hem ertirki geljek gün mundanam gowy gün bolar diýen umyt bilen gabrystanlygymdan çykyp gaýdypdym. Emma, ertirki günlerimiňem hiç birisi ondan üýtgeşik gün bolmandy. Biraz şadyýan, biraz şowly, hatda nädip geçeninem bilmän galan günlerimem bolupdy. Ynha, indem görüp otyryn, ýatlap otyryn, ýatlamalarym bilen diriltjek bolýaryn olary. Ölüleriň saklanýan jaýyna baryp, ol ýerde ýatanlary diriltjek bolmakdan enaýy däl bolup oturşym. Iň ýamanam ertirki günümem edil şu günki günümi jaýlaýyşym ýaly jaýlaryn. Elim pilli, eden işime ökünip hem «Bu edenimi hernä gören ýokdur-da» diýip töweregime garanjaklaýan. Hem düşünýän, her kimem öz mazarystanlygyndan gaýdyp geldi. Her kim öz ölüsini gömdi. Başgalara elleri deger ýaly däl, elleri degse-de başyny galdyrara ýagdaýlary ýok. Olam, senem, menem – hemmelerem bu meselede deň müýnli... Maňa-ha şeýle, onsoň hemme kişä-de şeýledir. Şeýle däl bolanda, ýa gülüp, barmagyny çommaldyp, ýa aglap pilime ýapyşyp gelen bolardy ahyryn...

Özümiňem elimden gelse kömek etjeklerime «Düýnki jaýlap geleniň imanly bolsun» diýmäge-de dilim baranok. Gaýta, «ertiriňiz haýyrly bolsun» diýen many-da olaryň ýüzüne ýylgyryp bakmaga çalyşýan. Olaram şeýle. Hiç kim edil toýdan gelýän ýalam däl welin, mazarystanlykdan, onda-da öz mazarystanlygyndan çykyp gelýäne meňzänok. Diňe iň soňkuja tümmegini gömüp oturanyň haly perişan...

Ýakynda gömen günlerimiň birinde özümem iň soňkuja günlerimiň birini gömüp oturan ýaly boldum. Şu günkümmi, ertirkimmi, ýa-da ýene on-on bäş gündenmi özüm bilip, mümkin bilmän iň soňky günümi gömjek ýaly boldum. Ony maňa gijeki bir düýşüm pyşyrdap gitdi. Ertesi huşumda ony gaýtaladym. Mazarystanlygyma aýlandym. Aladam onda entek ölülerimi gömere ýer barmy ýa-da hakykatdanam hemmesi şeýdibem gutarjakmy, şony görmek. Her näçe yhlas etsemem gören zadym bolmady. Özüme geň galdym. «Ajal ýakaňdadyr, mydam hemdemiň» meniň iň gowy görýän setirim ahyryn. Ýa şu güne çenli onuň manysyna düşünmän gaýtalap ýördümmikäm? Ýa hernäçe beýik şahyr, akyldar, weli, pygamber aýtsa-da, öz gören düýşjagazyň pyşyrdysyça-da ýokmyka? Maňa-ha şeýle eken...

Ol pyşyrdy häzirlikçe, kim bilýär näçe günlük, naçe aýlyk, näçe ýyllyk... näçe minutlyk ýalan bolup çykdy. Pilim elimde ertirimiňem mazaryny gazaryn diýip umyt edip otyryn. Demimi sogurmaga geljek perişde bir gün giç gelse begenip ölülerimi gömüp şol ýaşajak ýörjek. Edil oraza-da agzy bekliniň bir ýuwdum suwy ýuwutmaga rugsadyň berlen pursadyna ýetenine begenşi ýaly her ölüme begenjek. Olar maňa şeýle bir mähriban, şeýle bir eziz... ölmeleri kesilmese bolýar. Men olary söýe-söýe jaýlamaga razy.

Şol begenç bilen düýn, gowy görýän dostlarymdan biri gapymdan gelende «Seni göresim gelip ýördi» diýsem «Aý, goýsanaý» diýdi. Oýun bilen, henek atyp aýtmaýanyma düşünse-de düşündi, emma şeýle ýürekden aýdýanyma düşünmedi. Menem ýylmyldap düşündirjek bolsam, beteri çykjak. Bir gün düşüner diýdim-de haçanam bolsa bir gün düşünjekdigine begenip oňmaly boldum.

Başga bir gowy görýänimiň gapysyndan özüm baryp «Bir hili, göresim geldi-de geläýdim» diýsem «Senem adamlaň ugruny tapmaga ökdeleýäňaý» diýdi. Ugruny tapjak bolup diýmänime olam düşünen bolsa gerek, emma... Dogrusy, dostlarymyň günäsem ýok. Olar nirden bilsin meniň iň soňky günümi, günlerimi gömüp ýörenimi? Bilseler başgaça bolardy, elbetde başgaça bolardy. Şu ynamam maňa bessir. Onsoňam, özüm bilýänmi näme, islendigimiziň iň soňky mazarynyň daşynda aýlanyp ýörenini? Men şu wagta çenli hakyky demini sanap ýatanlar bolaýmasa kime şeýle göz bilen garadym? Hiç kime. Sen ile nähili göz bilen garan bolsaň ilem saňa şonuň ýaly garar ýogsada. Ýa göwnüň şol pyşyrdyň çyn bolanyny, onam hemme kişiň edil özüň ýaly öňünden bilenini isleýäňmi? Ýa «Öleňden soň boljak ähli hormatyň, dirilikde ýeke birini göresem» diýýärmiň? Eger sözümiň ýalan çykmajagyny bilsem synanşyp görerdim. Ol neressäň ölüşi ýaly otuz bäş ýaşymdakam däl, elli bäş ýaşymdakam öljegimi bilsemem diýerdim. Gurbannazar neresse ýetdimikä şol arzuwyna? Kim bilýär ýetendir, bolmanda bir dosty çyn ýürekden «Meňem seni göresim gelip ýördi» diýip ony gujaklandyr? Kim bilýär?

Bar arzuwyň, goý, çyn ýürekden bolsun, gujaklamak, gujaklanmakmy? Hawa. Size näme gerekdi? Belki men kördürin, görýän däldirin, bu dünýede şondanam gowusy barmy? Bu imanly bolmak dälmidir, imany bolana duşmak dälmidir? Imanyň görer göze görünmegi dälmidir?..

Elim pilli bu günümem gömüp otyryn. Haýsy günümdi bu? 23.10. 2006.                 

***

Her gün bir günüň ölýär. Ýöne bir günüň dogulýaram ahyryn! Buşluk diýip ertir namazynyň azanynyň sesiniň ýetjek ýerinden uzakda bolsaňam daň säheriniň ümüş-tamyşlygyndan uzakda bolup bilmersiň. Nähili süýji ümüş-tamyşlyk! Ukuda bolsaňam, oýa bolsaňam. Buşlukçyň buşlugyny berdimmikäm? Hernä az beren-ä däldirin? Men näme bersemem, näçe bersemem garşymdan Güneşi getireniň gaýtargysyny berip biljekmi? Ýekeje şöhlesiniň bahasyny ödemäge tutuş ömrüm ýetjek däl Ol bolsa şeýle şöhlelerden milliardlarçasyny iberýär. Emma näme üçindir özümi bergili saýmaýaryn. Ýogsa men bilýärin ahyryn bergili bolmagyň nämedigini? Bäş manat bergiň gijelerine rahat ýatyrman, gündiz köpçülikden gaçyp ýörmeli edýär. Ýa bäş wagt bergimi berýänim üçinmikä? Eger şeýle bolsa, bäş wagt bergisini bermän gezip ýörenlerem-ä gaty arkaýyn. Şeýle arkaýynlykdan daş edewersin!

Dünki günüm heniz ölmänkä geň bir waka bolup geçdi. Iki bolup awtobusa mündük. Oturara ýeke boş ýer bar. Ýanymdaky agam bolansoň ol geçip oturmalydy. Men onuň oturaryna garaşdym Agam iki adamlyk oturgyçda ýeke özi oturan aýala ýa özüniň boş ýere süýşmegini, ýogsa-da şol ýere geçere maý bermegini soraýan şekilde ýöneldi. Ol dolmuç aýal agama «Hökman oturjakmy?» diýen ýaly bir zat diýdi. Agam dik durmakdan ýadansoň zor edip diýen ýaly şol boş ýere geçip oturdy. Ol dolmuç aýalyň bolşuny men halamadym, agamyň welin gaşlary çytylyp gahary bogazyna geldi. Hernä artykmaç söz aýtmady. Biz awtobusyň iň soňky barjak duralgasynda düşmelidik. Menem boşan oturgyçlaryň birine geçip oturdym. Emma, gözümiň gytagyny ol dolmuç aýaldan hem agamdan aýyramokdym. Agam doly köşeşdi. Dogrusy gaharynyň geleninem töweregine aňdyrman köşeşdi. Soňky duralga ýetdik. Bizem düşdük. Diňe şol dolmuç aýal düşmän yzyna gitdi. Seredip otursak ol akyly üýtgän bir aýal eken...

Agam ikimiz welin, her zatlary akylymyzdan geçirendiris. Men ol aýala şer gözläp ýörite özüni şeýle alyp barýandyr öýdüpdim. Kemakyldyr öýtmek welin hiç kelläme gelmändir. Durmuş şeýle bir geň welin, ondaky bolýan zatlar hakynda özüňçe bir zat diýmek derýanyň düýbünde balyk bardyr ýa-da ýokdur diýen ýaly. Bir göräýmäge derýa bolarda düýbünde balyk bolmazmy diýersiň. Emma çeňňek oklarsyň welin gurçugyňa ýapyşýan ýokdur. Eger balyk bar bolsa olaryň birinden-biri täzeje gurçugy ýuwudardy ahyryn! Emma, ýene-de ýok diýip bilmersiň. Bardyr diýmegem kyn. Kim bilýär, balyklar derýanyň o kenaryna ýakyn bir ýerdedirler? Kim bilýär, gurçuga gabatlaşýany ýokdur, ony görýän däldirler? Kim bilýär bu ýerde hakykatdanam ýekeje balygam ýokdur, bizden ürküp ymma gidendirler.

Men bolsam ölen günümiň, dogan günümiň gürrüňini edýän. Ölüden nirden habaryň bar, diriden nireden habaryň bar?! Gowsy ýat, ýene-de bir günüň ölümine razy bol. 24.10. 2006 senem menden razy bol.

***

Ölen günlerimiň birinde bir çopan dostuma duşdum. Çopan bolmagyň adamyň häsiýedine täsir edýändigi gürrüňsiz. Bir topar mal onuň eline seredýär. Oty ol berer, suwy ol berer. Dilsiz-agyzsyzka derdini bilip dermanyny tapar. Höwüre gelen malynam ol wagtynda bilmeli. Çünki, ol çopan. Siz maşgalaňyzyň çopanysyňyz diýlen ýeri bar. Siz ýolbaşçy bolsaňyz goluňyzyň astyndakylaryň çopanysyňyz diýlen ýerem bar. Hem sada adama çopan ýaly diýýärler. Malyň yzynda gezip ýörşüne özem mala öwrülipdir diýýänlerem bar. Bu aýdýanlarymyň hiç birem meniň çopan dostuma degişli däl. Ýöne, gitjek ýeri nire, çopan bolany üçin hemmesi oňa-da degişli. Onuň başyny dik tutup, göwresini dik tutup, dogrusy tutuş durkuny dik tutup, epeý ýöremesi bar. Misli gözüniň ýeten ýeri onuň maly-da olam ol ýerleriň çopany, eýesi ýaly. Salamlaşarsyň welin birden çopanlygymy edip artykmaç, gelişmejek bir sözi aýdaýmaýyn diýýän ýaly çekinjeň ýylgyrar. Aýtjagyny gönläp aýtmaz. Emma, sözleri söwdagäriňki ýaly içi güjükli, aýlawlam däldir. Rahatlyk beriji giň gürrüňdir.

Ine, öli günlerimiň birinde bu çopan dostuma duşdum. Oňa duşanymy tekrarlabam durmazdym, eger ol maňa şonda Mäne babadan söz açmadyk bolsa. Onuň Mäne babadan habarlydygy meni geň galdyrmandy. Mäne babany çopan bol, çoluk bol kim tanamaýar, kim ondan habarsyz?! Emma, Mäne babadan mysal getir diýseň welin köpümiz ýaýdanar durarys. Men bu bolşumyza geň galýan, ýöne häzirki gürrüňimiz o barada-da däl. Bu barada goý, her kimiň özi pikir etsin. Çopan dostumuň Mäne babadan getiren mysaly meni haýran etdi. Mäne baba ogluna beren öwütleriniň birinde «Oglum dostuň müňem bolsa ýene azdyr, duşmanyň ýekeje bolsa ýene-de kändir» manysynda bir söz diýen eken. Dürdäne sözler. Mäne babada, Mäne baba ýaly ägirtlerde dürdäne söz kän, munda geňlär ýaly zat ýok. Bu sözleriň çopan dostumyň ýadynda galanam geň däl. Çünki olam eşidenini ýadynda saklap, soňam ýeri gelende ony aýdyp bilýän ýigit. Meni haýran galdyran, dogrusy haýran galmakdanam beter pikirlenmäge mejbur eden başga zat.

Ol sözler soňky ölen günlerime-de geçip gitdiler. Olary azyndan birki-üç gezek ýatlandyryn. Hem başga bir ägirdiň «Dost isleseň Allah ýeter» diýen sözleri...

Müňüň ýerine biri... Mümkin Mäne babaň müňüniň birinjisi Oldur. Ýok, Ondan soň dokuz ýüz togsan dokuzysynyň geregi ýok. Kimiňki dogry?

Meniň ýüregim, süňkümdäki ýülüklerime çenli Oňa dost bolmak isleýär. Ol-a müň dost eken, ýer ýüzüniň ähli ýaşaýjysy bir ýaňa Olam bir ýaňa diýseler, Onuň gapysyna gul bolmaga ylgaryn. Emma, edil ýaňy mysal getiren çopan dostum, dostlarymyň içinde çopany şol öňümden çyksa arama atanak çyzyp bilerinmi? Diňe olmy näme, dostlarym müň bolmasa-da, şükür, toýumy-ýasymy sowarlygym, begenjimi-gynanjymy paýlaşarlygym bar. Olaryň içinde alymam bar, şahyram, aýdymçam, daýhanam... Olaryň hemmesine «Hemmäňize derek Ony saýladym» diýip bilerinmi? Meni Oňa hyzmat etmekden, diňe Onuň pikirini edip gezmekden goýýaňyz diýip bilerinmi? Ýok. Onda Ol müňüň birinjisi bolýarmy? Ol-a asla! Onda çözgüt nirede? Çözgüt ýene Onuň özünde eken. Ol dost bolanlara dost eken. Duşman bolanlara bolsa duşman. Elbetde bu müminlere degişli. Bir musulman, başga bir musulman bilen üç günden artyk öýkede gezmeli däldir diýen manyda tabşyrygy bar. Mäne babada Onuň dosty bolanlaryň dostudygyny bilen soň ogluna bu öwüdi aýdandyr belki.

Hoja Ahmet Ýasawy aklyma gelýär. Altmyş üç ýaşyndan soň Serwerimiz Resulyllahdan nämäm gowy diýip galan ömrüni Güni görmän geçiren Beýik Hoja. Şeýdip ýerzeminde bir ýa üç-bäş ýyl ýaşan däl, ömrüniň soňky gününe çenli, gaty köp ýyllap. Ýöne şolam şägirtlerine ders bermesini goýmandyr. Dostlaram onuň elini öpmegi, olam dostlarynyň elini öpmegi goýmandyr...

Eger ömrümiň bir güni ölmän galsa, dostlarymyň gözlerinde galar...

Belki ol şu gün, 25.10. 2006-dyr?

***

Düýnki günümiň nähili öleninem bilmändirin. Bir görsem günleriň ölýän wagty – agşam düşüpdir. Näme üçin beýle bolduka diýip ol güni başdan aýaga ýada saljak boldum. Adaty bir gün. Bolan waka-da ýok, ýaşalmadyk sagadam. Günler üýşmegimiň üsütne ýene bir gün atylypdyr, ömrüm üýşmegindenem bir günüm alnypdyr. Oňa gitdi, muňa gitdi – ýele gitdi... Tutuş bir gün. Beýle günlerim bir ýa-da ikem däldir. Günüň dogan soň ýaşjagy belli. Edil ynsanyň dogansoň öljeginiň belli bolşy ýaly. Şeýle bolansoň ony ýele-yga gidirmezligiň ýoluny bir bilsediň.

Ölen günlerimiň birinde bir dostum häzirki döwrüň menem musulmandyryn diýip ýörenleriniň dine düşünişleriniň gürrüňini etdi. Ol: «Biz oglumyzy sünnete ýatyrsak ähli sünnet ugry berjaý boldy diýip hasap edýäris. Sünnetde çagany sünnete ýatyrmakdan başga many bardyram öýtmeýäris. Parz, ýagny hökman edlimeli buýruklar diýip enemiz-atamyz, ýakynlarymyzdan biri ýogalsa şony jaýlamak, üç-ýedi etmek bilen gutarýar. Ogul öýersek nika gyýdyrarys, kä wagtam hudaýýoly, sadaka bereris. Bolany. Musulmançylyk bäş wagt namaz bilen berjaý bolýandyr diýen düşünje ýok. Namaz okamak, molla bolmak diýip düşünýäris. Belki bir döwürde bulary berjaý etmegem kyn bolandyr. Onsoň musulmançylygam şeýele çäklere çenli daralandyr. Ýöne indi beýle däl-ä...» diýdi. Entegem ol köp zatlary aýtdy. Pikire gidirdi. Musulmançylyk, musulman bolmak, Allahy razy etmek hakynda pikire gidirdi.

Ýeri gelende bu pikirler ýene çogup çykar. Men bolsam häzir ýaşamagyň, bir gün diýilýän on iki sagady nädip geçirmelidiginiň pikirini edýän. Bu ýerde-de edil musulmançylygy çäklendirişimiz ýaly çäklendirmeler döredip şoňa görä-de ýaşap ýören bolaýmalyň? Edil haýwanat bagyndaky ýaly...

Hiç bir çäklendirmesiz ýaşamak ynsa-jynsa mahsus zat däl. Bu bir uç gyraksyz, gözýetime çenli öz kölegäňden başga hiç zat görünmeýän giňişlikde ýeke galmak ýaly hopukdyryjy. Ynsanyň şuňa höwes edýän wagtlaram bolýar. Emma, bu höwes şeýtanyň aly bolsa gerek. Ynsan ynsanlaryň arasynda ynsandyr. Indi, şol ynsan haýsy çäklere uýgun ýaşamaly, haýsy talaplary berjaý etmeli, on iki sagadyny nädip geçirmeli? Dogrusy bu sowal nähili gülkünç görünýär. Edil dinsizleriň arasynda Allah bardyr diýeňde gülkünç görüşleri ýaly. Öz agyň tutup bokurdagyň dolýar, töweregiňdäkiler bolsa gülýärler...

Bu gije ölen günlerimiň ikisini birden jaýlaýan bolaýmaýyn? Hem 26-syny, hem 27-sini.

***         

Ýene bir gün dünýeden ötdi. Günleriňem kyýamat ahyry bar bolsa gerek. Olaram edil biz ýaly, biziň bilen bilelikde gaýtadan dirilerler. Dogrusy meni dirilderler. Ine bu günäňde şer işe meşgul bolduň, ine bu günde-de az hem bolsa haýyr iş etdiň, bu günüňde welin ne haýyr, ne şer iş etdiň diýip ölen günlerimi dirildip göz öňümden geçirerler... Bu dünýede howandar çykmadyk günlerimiň o dünýede özüme howandar çykaryna garaşaryn. Emma, bu mümkin däldir. Adamyň bir ädim ätmezden ençeme menzil ýoly aşmagy mümkin bolup biler, emma diriljek günlerim maňa howandar çykmaz.

Ýadyma düşýär. Ölen günlerimiň birinde, heniz oglankam, suwda ýüzüp ýören bir süri gaza daş zyňdym. Gazlar şeýele bir kändi, daş oklasaň ýere gaçjak däldi. Hakykatdanam meniň oklan daşym ýere gaçmady. Boýunlary uzyn, kelleleri göwrelerinden ýokarda gagyllaşyp ýüzüp ýören gazlaryň birine zyňan daşym degdi. Janawar kellesine daş degensoň şo bada, känbir pasyrdabam bilmän suwa çümüp gitdi. Edenime puşman etdim, daş zyňan elimi dişläp, içimi çekdim. Hyrra yzyma öwrülip gazlaryň ýanyndan gaçdym. Bu etmişimi hiç kimem bilmedi. Gazlaryň eýesem öýe gelmedi. Bir-iki gün geçirip özüm bardym. Ýene maňa hiç kim hiç zat diýmedi. Emma, bilýän ol günüm diriler... Nähajyk öldüren gazymam... Men oglandym, çagadym diýip bilmen. Çünki çagaň zyňan daşyna gaz ölesi ýok. Bilmändirin, öldürmek niýetimde ýokdy diýsemem, onda näme üçin zyňdyň diýiler. Daş birazajyk, sähelçe ýokardan giden bolsady, gazlaram azajyk kellelerini aşak egen bolsadylar. Bolmanda egilip ýerden alanym gyýçak daş däl-de kesek bolsady, belki gaz ölmezdi. Şindi-şindem köpçüligiň öňüne çykmaly bolsam köplenç şol gazlar ýadyma düşýär. Müýnürgäp gidýän. Ýogsa öňümdäkiler gazlar däl adamlar, menem oglan däl, elimde-de daş beýlede dursun, kesegem ýok... Özüm bilip-bilmän gahardan ýa aşa keýpi çaglykdan göwnüne daş atan ynsanlarym ýeke gayň çenem däldir. Baryny bir ýere jemleseň şol süri gazdanam kän bolarlar. Menem bärsinde elim daşly ýetişibildigimden olaryň göwünlerini öldürýändirin... Allahym, diňe Sen, diňe Seniň Beýikligiň güýji ýeter bizi bagşlamaga...

Günleriň ölmesem bize bagly däl, dirilmesem. Gaýta, daşy alyp-almazlyk, zyňyp-zyňmazlyk bize bagly. Bize bagly däl zatlar, bize bagly bolan zatlary ýa günä, ýa sogaba, ýa haýyra ýa şere öwrüp durlar...

Ýene bir günümi jaýladym. Hernä bu 28.10. 2006 sogabyma şaýat günlerden bolsunda, Allahym... Elimdäki daşlarymy öz köňlüme zyňdyr, Allahym...

***           

Göwnüme bolmasa bu günümiň ömri gysga boldy. Hiç zada ýetişmedim. Agyr hassa ýatan aýal doganym bar, ony soramaga gidip geldim. Biraz limonlarymy timarladym. Gaty köpden bäri görmän ýören daýzam bar, olaryň hudaýýolusyna Gökdepä gidip geldik. Yzymda öýe iki dostum gelip meni tapman gidipdirler. Soň olaryň biri gaýtadan geldi. Häli gelemde ýokduň diýýär. Şu gün hakykatdanam men ýok ýaly. Soň şol dosstum bilen olaryň öýlerine gitdik. Şol ýerde-de agşam düşdi. Elime pilimi almaly boldum. Tarpa-taýyn ýogaldymy? Hakykatdanam, bir ýüregi agyrly bende ýaly wagtyndan öň amanadyny tabşyrdymy bu günüm? Ýogsa nähili gowy başlady, gowam gutardy. Arman ömri gysga boldy. Ýüregimi jigletdi-de öldü-de gitdi. Ýitgimi dostuma bildirmän zordan saklandym. Ol meni mazarystanlygymdan öýüme alyp gaýtdy. Hernä hiç zady görmedem, bilmedem. Mümkin olam geçen gününi depin edýärkä menem onuň ýanynda bolandyryn? Bir hili gussly seredeni ýadymda. Dostum, gaýgy etme, men hakykatdanam hiç zady görmedim, senem görmediň. Ertirki günümiziňem şular ýaly geçmegini Allahdan diläli. Aýam tamamlnyp barýar. Biz 29.10. 2006-ny jaýlap geldik. Şu aýymyň iň ömri gysga gününi. Belki ertirki gün mundanam gowy bolar-da biz ony hasam begene-begene jaýlarys. Ömür günlerimiziň mazarystanlygynda şeýele günlerimiziň guburunyň bardygyna begene-begene...

***               

Nähili geň! Her günki günüme ölmejek ýaly garaýaryn. Ölenden soňam ölmejk zat ýok diýýärin. Biz biri-birimize-de şeýle. Biri tä ýogalýança, ýa agyr kesele uçurap bäşy ýassyga ýetýänçä oňa ölmejek ýaly garaýarys. Birden ýogalýaram welin, ajaldan gaçyp gutljak ýok, ýeten gidibermeli diýýäris. Belki, adaty ynsanlardan tapawutly derejä ýetip bilenler bu geňligi aşýandyrlar-da, şondan soň weli ýa pir çykýandyrlar.

Öňüňde üç metirlik diwar. Gutarýan ýeri göklere çenli uzap, gözden ýitibem gidenok. Beýikligi öz boýuň ikisiçe-de ýok. Emma, aýagyň aşagynda merdiwan ýa şoňa meňzeş bir zat bolmasa, aşyp bilmejegiňi bilip dursuň. Hemmesi düşnükli, edil şol diwar ýaly, düşnükli, her kimiň başynda ölüm bar, ajaldan gutulan ýok. Şonda-da, edil ýaňy men biriniň göwnüne degdim, biri gelip meniň göwnüme degip gitdi. Göwnüne degileniň islendik pursatda ýogalyp biljek, hatda razylaşmaga, öýkeledenim üçin bagyşla diýmäge-de ýetişmezligiň mümkin. Azajyk parhlyrak bolsaňam boljak. Sen öljek ahyryn! Men öljek ahyryn! Ol öljek ahyryn! Her günki günüň ölüp dur, gömeýärmiň? Wah, görsem weli bolaýmajakmy men. Özüni bilen weli diýip ýönelige aýtmaýan ekenler.

Günjagazym, mähriban doganjygym, jigijigim, dorusy sen maňa doganam, jigem, hatda mähribanam däl bolmagyň mümkin. Kimem bolsaň razy bolaweri. Düýbünden, tersimden gelýänem bolsaň, ýa men tersiňden barýanam bolsam, edil uçup ýören garlawaçlaryň näçe köplük bolsalaram, näçe çalt uçsalaram çakyşmaýyşlary ýaly çakyşmajak bolaly. Sen saga sowulsaň, men çepe sowulaýyn, sen çepe sowulsaň men saga. Çaknyşykdan peýda ýok, ol diňe ýoldan goýýar. Geç-de git deňimden, aýp etmäýin. Menem deňiňiden geçip gitsem aýp etme. Razy bol. Öňi-soňy gitjek ýerimiz ýok, barjak ýerimiz belli. Ikimize-de ahyrda eli pilli gölegçiler garaşyp otyr. O dünýäni ret etseňem, muny ret edip bilmersiň. Belki-de muňa doly göz ýetirseň, o dünýänem ret etmersiň. Bir gün, meniň şu jaýlap ýören günlerim ýaly bir gün geler-de, meniň özümi jaýlar. Senem öz günüň jaýlar, onam öz güni. Ajaldan gaçyp gutulma ýok. Emma muňa şu gün, özüň günleriňi jaýlap ýörkäň düşünmek, göz ýetirmek edil üç metrlik diwardan merdiwansyz-zatsyz aşjak bolan ýaly...

Şu ýerde ölen günlerimiň birinde eşiden bir rowaýatymy aýdyp bereýin. Hakyky bolan waka diýip gürrüň beripdiler. Bir obada iki adam bir mellek ýeriniň üstünde oňuşmandyrlar. Biri meniňki diýýär, beýlekisem ýok meniňki. Oňuşarly dälmişler. Bu dawaň arasyny açyp biljegem tapylmandyr. Soňy erbetlik bilen gutarmasy ýakynlaberende o ýerden bir ahunyň ýoly düşüpdir. Dawagärler ahunyň gelýänini görüp begenip: «Ahun aga, ýalan sözlemez, şol kimiňki diýse ýerem şoňky bolamy» diýip öz aralarynda karara gelipdirler. Oýnança ahunam gelip ýetipdir. Saglyk amanlykdan soň dawagärler çözüp bilmeýän meselelrini ahuna aýdyp berip, ýeri haýsy hem bolsa birimize bagyş et, biz seniň aýdanyňa razy diýipdirler. Ahun sesini çykarman, dyz epip oturypdyr. Soňam ýere gulagyny goýup diňşirgenipdir. Soň dikelipdir-de: «Men bu ýerde kimmişim? Siz şu ýeri paýlaşyp bileňizok ahyryn. Jogaby ondan eşitmek gerekdi» diýipdir.

- Hawa, ahun aga eşitdiňizmi, ýer näme diýýär?

- Ýer-ä... ýer-ä siziň hiçiňize-de maňa eýe bolsun diýenok. Gaýta, kim şu ýerde galsa, men şoňa eýe bolaryn, şony ýygnaryn diýýär.

- O nähili?

- Nähilisi ýok. Hemmämizem ol öz goýnuna ýygnar.

- Ýygnamasyna ýygnar-la welin, haýsymyz galsak şony ýygnajagy ýeser eken.

- Gaýta, bir bela betere uçuraman, gaýadan uçman, ot belasyndan, suw belasyndan gitmän, ýaşap ýörenje ýeriňde ýogaljagyň, jaýlanjagyň belli bolsa gowy dälmi näme?

- Gowy bolsa ahun aga, siziň özüňiz ýaşaýyň, ene süýdünden halal size bagyş etdik. Biz başgarak bir ýerde mekan tutjak bolaýaly...

Şeýdibem «Gowy dälmi näme?» diýmesini ýalana çykarman, ahunyň özi şol ýere göçüp gelmeli bolupdyr. Soň şol ýerde kazasy dolup, ahun şol ýerde-de jaýlanypdyr. Bir uly öwliýaňam gonambaşysy bolupdyr...          

Men bu zatlary näme üçin ýazýaryn? Dogrusy, näme üçin ýazýanymy özüm-özüme eýder-beýder düşündirerin. Esasy mesele, okap oturan näme üçin okaýarka? Ol näme üçin okaýanyna düşünip bilermikä?

Bu günki jaýlan günüm aýyň iň soňky güni 31.10. 2006. Ertir Täze aý başlanýar. Seredip oturýan welin, bu gün ýeke güni däl, tutuş aýy jaýlapdyryn. Ýeke-ýekeden... özümem bilmän. Allaha şükür, tutuş aýdan bir günem öz kastyma çykmandyr...                  

***

Täze aýyň iki gününi ýolda geçirdim. Magtymguly Pyragyň, beýik şahyryň ýurduna gidip geldim. Ýolda köp göwün ýüwürtdim. Ýoluň dowam edip gidip oturşyna aklym haýran boldy. Dagdanam aşýar, düzdenem, derýadanam, deňizdenem. Islän ýerinde sowulýar, dogrulanýar... dowam edýär. Ol ýollar bilen her kim barjak ýerine çenli baryp bilýär. Sowulsa-da, dogrulansa-da, beýige galsa-da, aşak inse-de seni barjak ýeriňe eltýär. Özüň azaşmasaň, onuň azaşmagam, ýalňyşmagam mümkin däl. Barjak ýeriniň nirededigini bilmeýänler azaşýaram, ýalňyşýaram. O ýola düşmän bu ýoldan gidemde göni barjagam ekenim. Häli sowulmadyk bolam-da azaşjagam däl ekenim... Emma ýollarda günä ýok. Seniň sowulyp azaşan ýeriň başga birine gysga, dogry ýoldur. Bir ýoly kötel görseň, ýene bir ýoly aýlawly, bir ýoly gorkuly görseň, bir ýoly uzak, ahyrynda-da bilmedik-görmedik ýoluňa düşüp çen bilen ýol alyp ugrasaň, ýoluň näme günäsi bar? Hiç bir ýol başdan-aýaga şaglap ýatan düz ýol bolmaýar. Her ýoluň öz öwrümem bolýar, kötel ýerem. Kötel bolsun, uzak bolsun, kyn bolsun, duşmanyňdan sowulyp dostuň öýüne barýan ýola düş. Düz, ýeňil, şaglap duranam bolsa dowzaha barýan ýoldan gaça dur. Allahym, bize ýollaryň dogrusyny saýlamaga  hemaýat et. Öz huzuryňa ýetmek üçin ädilýän aýaklarymyzy gyşyk basdyrma.

Bu gün ýylyň on birinji aýynyň üç güni öli güne öwrüldi. Olar meni azaşdyran däldirler-dä hernä?

***

Ölen günlerimi ýazmakdan biraz dynç aldym. Sizem ony okamakdan dynç aldyňyzmy? Dogrusy ýazmak okamak bilen deň däl. Ýyllap ýazylan zady bir aýa ýetirmän okap çyksa bolýar. Emma, ömri boýy bir kitaby ahyryna çenli okap çykyp bilmeýänlerem bilýän. Bularyň bary hiç. Men okajaklar üçin ýazsamam, okajaklar meniň üçin okanok. Onsoň ýagdaýlaryna seretsinler.

Okajaklar üçin ýene bir günüň ýatlamasy. Onuň ölenine esli wagt geçdi. Şol gün men garyndaşlarymyň biriniň maşynyna mündüm. Ýaş tapawudymyz on bäş ýyl töweregi bardyr. Içimden menem on bäş ýyldan şeýle halda bolaýarmykam diýenimi duýman galypdyryn. Onuň keselbentdigini bilýärdim. Şonda-da maşynyndan düşenok diýen ýaly. Mydam kireý edip ýör. Seredişimden içimdäkini bilen ýaly özi öz ýagdaýyndan söze başlady.

«Şu wagt başga birine şeýdiýsem ynanmazam. Çynym bilen ölesim gelýär. Ölüp bilemok. Sag ýerimem ýokdur ýogsa. Bagrym çüýrük. Süýji keselim bar. Böwreklem agyrýar. Aýaklam çişýär. Ýüregim sanjap oýanýan. Ýatamogam-la. Uzak gijede iki-üç sagatdyr. Şeýdip otursam janyma gowy ýaraýar. Maşynyň rulunda oturan ýaly kresloda oturyp daňymy atyrýan. Iýýänim uzak güne iki döwüm çörek, bir käse gatyk ýa süýt. Kä wagt şugundur gaýnatdyryp iýýän. Onam janyňa gowy ýaraýandyr diýensoňlar iýäýýän. Işdäm çekip, hezil edip zat iýenim ýadymdan çykyp gidipdir. Dünýäň sähelçe-de gyzygy ýok. Kireý edýänim güýmenje bolaýýar. Ýogsa şundanam güýmenje bolarmy? Hammalçylykda bu-da bir. Kimi beren puluny gysgana-gysgana berip üşýär, kimisem eliniň tersi bilen oklan bolup düşýär. Pul bermäň diýäýjek welin olam aklyňdan azaşmak ýaly görünjek. Iň gowusy ölmek-le welin olam başardanok. Janyma kast etmäge-de güýjüm ýeter öýdemok. Güýç diýýänim gaýrat-da. Birden onam oňarman ýarym öli, ýarym diri bolup galsam has erbedi boljak. Ahyry bir günä öldürersiň diýip gezip ýörün. Sogap iş etsin. Günälerini ýuwsun diýip Alla saňa pursat berýändir diýýä biri. Eý wah-eý, sogaby tüýs gazanjak wagtym gazandymmy men indi altmyşdan soň gazanar ýaly. Biz ýalyň günäsi artmasa, ýaşany bilen sogaby köpelmez. Seni maşynyma mündürdim. Öýüňe eltip düşürerin. Senem maňa «Taňry ýalkasyn» diýip düşersiň. Taňra galsa ýalkanmajagymy bilýän. Umyt üzülmez diýýäň. Baý gaty kän gezek gördüm umydymyň üzülenini. Taňry ýalkasyn bereniňden bäş manat beräý diýýändir öýdüp bir pikir edäýme. Sen meni tanaýaň-a, güzeranymam bilýäň. Men şu maşynyň aýnasynyň aňyrsyndaky görnüşiň üýtgäp durşuna özümi aldap gezen bolup ýörün. Adamlaň oglum, aýtygym diýip aldanyp ýörüşleriniňem meňkiden tapawudy ýokdur. Bir ogluny goltuklan bolar. Olam bir gün ulalyp ýüzüne tüýkürer welin başga bir ogluny goltuklar. Olam ýüzüni kese-kese sowan bolup başlar welin agtygyna ýapyşar. Agtygam ulalansoň ogly ýaly bir adam-da. Şeýdip-şeýdibem göre girer. Yzynda iki ogly mellegini paýlaşyp bilýän däldirler. Hemme adam edil beýle däl diýýäň. Tapawutlary sähelçedir. Ölüp bilseler öljekdirler, ýöne hiç kim muny boýnuna almaz. Hä, öýňüze geläýdikmi. Bolýar, bile ýalkasyn». Men maşyndan taňryýalkasyn diýmän düşüp bilmedim. Bu adam bilen men sizi has içgin tanyşdyrybam bilerdim. Ýöne häzir däl. Ýene bir gün, ýene bir kitapda. Bu gün Sanjar aýynyň 18-i geçdi. Gijäme gaplandy.

***

Düýn öýüme iki myhman geldi. Biri gözli biri kör. Olar tanyşlarymdy. Emma öýüme ilki gelişleridi. Ýadyma düşýär, olary ilkinji gezek göremde, ilki tanyşlygymyzda haýran galypdym. Gözlüsiniň owadan, mährem, eýesine ygtybarly gulluk etmek, ähmiýetli hiç bir zady sypdyrmajak bolup garanjaklaýan bäbenekler, göreçler. Beýlekisinde-de «Gözlerim çala ýolumy saýgarmagyma ýetýär. Siz bir onuň şeýle biçäredigini görüp gynanmaň» diýýän ýaly gözüni gözlerden sowýan ýaş ýigit. Öýlenenem däl bolsa gerek. Men onuň halyna gynanyp, hemem gabadyna geldi-de «Gözlüler görmesiz zatlary görüp köp günä galýarlar. Allah seni şol günäleri gazanmakdan halas edipdir» diýen mazmunda göwünlik beriji söz aýtdym. Ol neresse-de «Her kim maňa gözsüzligimiň zyýany ýok diýen ýaly edýärler. Emma, meniň göresim gelýär. Kuranyň harplaryny görüp bilsem, başga armanym ýok» diýen ýaly bir zatlar diýdi. Maňa jogap berjegem bolmady-da gürrüňdeşlige  irişmek isledi öýdýän. Şoňa çenli ol ýeke agyzam geplemän otyrdy. Göwnüme bolmasa bu sözleri ol köp aýdan bolmaly. Aýdymyň sözlerini ýat tutan aýdymçy ýaly, säginmän, gelşirip diýdi. Men çyn ýürekden oňa göwünlük berjek bolşuma utandym. Ony idekläp ýören, gözli ýoldaşy oňa gaty kän gezek, menden kän gowy edip göwünlik berendir. Dolan suwly gabyň üstüne ýene suw gumagym nämä gerekdi? Duýgudaşlygymy beýle janygyp oturman, iki agyzda-da aýdyp bilerdim. Özümi onuň ýerine goýsalar bir sagadyna-da çydamasam gerek, ýene-de kör bolmak gowy diýen bolýan. Onda-da janymy pidalap. Emma men ýalan sözlemedim. Her sözümi ýürekden aýtdym. Olaryň içinde ýerine düşmedik ýekejesem ýokdy. Şonda-da... Soň oýlanyp görüp, etmişiňe düşünilşi ýaly boldy. Ýazyjylykda-da şeýle. Çynyň bilen ýazýaň, çynyň bilen bir zatlar aýtjak bolýaň. Soňam, bularyň barynyň sendenem müň esse gowy edilip aýdylandygyna göz ýetirýäň. Üstesine-de adamlara diýýänleriňi özüňe berjaý et diýseler aşagyndan çykyp biljegiňem nägümana.

Biri gözli, biri görmeýän myhmanlarym, menem hem göresi gelýän hemem görüp bilmeýän edip gitdiňiz. Hemmeden öňürti özüm görýän ýaly bolup bakýan töweregimi menden öň milliardlap gözler görüp gidipdirler. Şonuň üçin ony görmegiňem, görmezligiňem uly bir ähmiýetem ýok ýaly. Ýene-de gabaklarym biygtyýar açylýar. Niçigem bolsa gözüň göreni gowy, eliň tutany, aýaklaryň ädileni gowy. Eger şeýle bolmasa Allah olary bize bermezdi. Eger bermedik bolsa, ýa-da beribem yzyna alan bolsa, biz ol agzalaryň islendiginiň özümizde ýokdugyny gowy tarapa ýorarys we Allah nähile etse şonuňam dogry bolýandygyna akyl ýetireris. Hatda ajalyň ýetip ölmegem gowulyk ahyryn. Gündiz gutaryp gijäniň gelmegem, soň gijäniň gutaryp gündiziň gelmegem gowy. Ýogsa birisi ýagtylyk, beýlekisem tümlük... Sanjar aýynyň on dokuzam geçdi. Bu gün wakalara baý gün boldy. Men oňa köp gezek dolanaryn.

***