Magtymgulynyň Beýikligi Haka we halka hyzmatynda
„Ýaprak“ žurnalynyň Baş müdüri Ýusup Gojuk bilen söhbet

Allah Tagalanyň ady bilen!

Yslam medeniýetiniň öwredişi ýaly we Eýranda hem däp bolşy ýaly ol ýerde çap edilýän „Ýaprak“ žurnalynyň Baş müdüri Ýusup Gojuk bilen söhbetdeşligimizi Allah Tagalanyň ady bilen başlaýarys. Biziň söhbetdeşimiz bolan Ýusup Gojuk kim? Onuň gysgaça terjimehalyny öwreneliň.

Ýusup Gojuk
1968-nji ýylda doglan, ýokary bilimli.
Tehran Uniwersitetiniň pars dili we edebiýaty boýunça okuwyny gutarýar. 1986-njy ýyldan bäri hekaýa ýazýar. Şu güne çenli onuň 19 kitaby Eýranyň belli neşirýatlary tarapyndan köp tiražda çap edildi.
Ol maşgalaly. Daýan we Aýdyň atly iki ogly bar.
Daýan 9 ýaşynda we Aýdyň 2 ýaşynda.
Yusup Gojuk häzirki wagtda her üç aýdan Eýranda çap edilýän, halkara derejesine eýe bolan „Ýaprak“ atly žurnalyň eýesi we baş müdiri.

-Ýusup aga, söhbetdeşligimizi Siziň çap edýän „Ýaprak“ žurnalyňyz barada dowam edeliň.

-„Ýaprak“ žurnaly 1998-nji ýylyň nowruz baýramçylygynda çap edilip başlady. Biziň žurnalymyzyň sahypalary iki dilde ýagny türkmen we pars dillerinde çap bolýar. Bu hakda giňişräk aýdaýyn; Biziň žurnalymyz umuman 86 sahypadan ybarat, bularyň aglabasy pars dilde ýazylan materýallara degişlidir. Klassiki we häzirki zaman türkmen şahyrlarynyň goşgulary tutuşlygyna türkmen dilinde, emma arap alfawitinde çap edilýär. Žurnalymyzyň birnäçe sahypalary bolsa türkmen dilinde we häzirki wagtda Türkmenistanda ulanylýan alfawitde çap edilýär. Şol sahypalarda žurnalyň şol sanynda pars dilinde çap bolan her bir material hakda gysgajyk maglumat berilýär. Esasy zat bu žurnalda ähli materiallar türkmenler hakda.  

-Eýranda ýaşaýan türkmenler üçin  türkmen dilinde okadylýan başlangyç ya-da orta bilim berýän mekdepler barmy? Ýa-da türkmen çagalary ene dilini diňe enesiniň ýanynda öwrenmeli bolýarlarmy?

-Eýranda türkmen dilini öwredýan resmi mekdep ýok. Ähli mekdeplerde sapaklar pars dilinde berilýär. Elbetde, türkmen çagalary köplenç türkmen ahunlaryndan türkmen dilinde dini sapaklary alýarlar. Türkmen dilinde Gurhan bilen tanyş bolýarlar. Emma, esasan bu ugurda eneler uly rol oýnaýarlar. Mysal üçin meniň özüm türkmen dili bilen ilki öz maşgalamda tanyş boldum, emma, has çuňňur öwrenmekde türkmen klassiki edebiýatynyň okalmagy köp kömek berdi. Bir zady belläp geçesim gelýär; Türkmenistanda türkmen dilinde ors sözleriniň agdyklyk edişi ýaly häzirki Eýran türkmenleriniňem dillerinde pars sözleri ornaşyp gidipdir. Elbetde bilişiňiz ýaly türkmeniň akyldarlarynyň eserlerinde köp sanly arap we pars sözleri bar, onuň sebäbi hem şol akyldarlaryň okan mekdep-medreselerinde okuw kitaplarnyň ählisi diýen ýaly pars dilinde ýazylan kitaplar bolupdyr. Munuň özi olaryň eserlerinde täsirini goýupdyr. Häzirki wagtda günbatar ýurtlarynyň arasynda iňlis diliniň uly rol oýnaýşy ýaly gadymy döwürlerde hem gündogorda pars dili köp ulanylypdyr.

-Ors halky arak içmegi halaýyşlary ýaly, kitap-gazet okamagy hem halaýalar. Adamlar metrolarda, awtobuslarda, parklarda, umuman her ýerde kitap okaýalar... Bize eýranlylaryň, esasan-da eýran türkmenleriniň kitap, gazet okamak endigi barda bilmek gyzykly? Adamlar okamagy halaýarlarmy?

- Umuman Eýranda bäş müňe golaý žurnal çap bolýar. Bu sanlar meniň pikirimçe eýran halkynyň kitap söýerdigini aňladýar. Muňa garamazdan dünýäde sputniki antenalaryň we internetiň gelmegi kitabyň rolyny her bir öýde azaltdy. Bu iki ösen köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ösen görnüşleri bolsa-da kitabyň täsir edişi ýaly täsir galdyrmaýar. Emma gynansakda halk bulara gyzyklanyp kitapdan daşlaşýarlar. Eýranda döwlet tarapyndan kitap we žurnal çap etmäge salgyt ýatyryldy. Bu iş medeniýet ugrunda işleýän adamlara goldaw bermek üçin edilýän çäredir. Eýran türkmenleri gaty bir kitap muşdaklary bolmasalar-da türkmenler hakda kitap çap bolsa, hökman ony okamasalar-da alýarlar. Şu ýerde bir zat meniň ýadyma düşýär. Çaga mahalym elime pul düşen wagtynda ony hiç bir zada harçlamazdan diňe kitap satyn alýardym. Kä wagtlarda oba gidip injir, böwürslen, çigit getirip, olary şäherde satyp pulyna bolsa kitap alýardym. Käte her hepdede çap bolýan çagalar žurnalyny almak üçin pul isläp, ejem bilen köp dawalaşýardym. Ol bolsa iýmit üçin pul bermegi makul bilýärdi. Häzirki wagtda men her mahal oba gidenimde öz ýüregimiň kitap küýsäp kynçylyk çekenini ýatlap özüm bilen köp sanly çagalar üçin kitaplary satyn alyp sowgat äkidýärin. Emma döwür üýtgäpdir, häzirki döwriň çagalary kitap sowgadyma gyzyklanman aýry zatlara gyzyklanýarlar. Diýmek döwür başgaça bolupdyr.

-Türkmen ebebiýatynyň pars diline terjime edilişi nähili? 

- Her bir diliň özüne görä süýjiligi bar, terjime edilse her naçe oňat bolsa-da onuň esasy nusgadaky süýjüligni ýetirip bolmaýar. Terjimeçi iki dile hem çeper bolmaly we terjime edende terjime edýän diline ýakyn barmaly. Diýmek terjime edilen her bir zat şol bir dilde ýazylan ýaly görünmeli. Ony okaýan adamda terjime edilen bir zady okaýan duýgusy döremeli däl, şeýle bolanda çeper terjime diýip aýtsak bolar. Eýran halky Magtymgulyny iki ýol bilen tanaýarlar; birinjiden men we maňa meňzeş türkmen ýazyjylary şol rewoliýsiýa üstün çykandan soň Magtymgulynyň eserlerindaki çuňňur mazmunlar barada we şol mazmunlary pars edebiýatynyň wekilleriniň eserlerindäki beýan edilýän mazmunlar bilen deňeşdirip köp makalalar ýazyp, bütin Eýranda çap bolup ýaýraýan „Keýhan“ , „ Etelaat“ , „ Resalat“ ýaly meşhur gazetleriň sahypalarynda çap etdik we eýran halkyna tanatdyk. Ikinjiden bolsa soňky bir näçe ýylyň dowamynda has hem Türkmenistan garaşsyz bolandan soň Eýran döwleti bize žurnal we kitap çap etmäge giň ýol açdy. Şonuň netijesinde köp makala we kitap türkmen edebiýaty we medenýeti barada çap boldy. Onyň ýany bilen türkmen ägirtleriniň eserleriniň pars dilinde terjime bolup çapdan çykmagy ýola goýuldy.

-Siziň özüňiz haýsy türkmen ýazyjy-şahyrlary halaýarsyňyz?  

-Türkmenistan garaşsyzlygy almazyndan öň, men Tähranda ýokary okuw jaýynda okaýan mahalym, Tähranyň milli kitaphanasyna gatnap şol ýerde saklanýan Türkmenistanda çap bolan kitaplary hem-de žurnallary uly höwes bilen okaýardym. Şol žurnaldyr-gazetleriň arasynda bir topar hekaýalar we şygyrlar bilen tanyş bolýardym. Olaryň arasynda Berdi Kerbabaýew, Rahym Esenow, Ata Gowşudow, Aman Kekilow ýaly uly ýazyjylar we Kerim Gurbannepes ýaly uly şahyrlar bilen tanyş boldym. Bilýäňizmi näme, Türkmenistanyň garaşsyzlygyndan öň, Kerim Gurbannepesiň „MENIŇ ÝIGIT WAGTYM, SENIŇ GYZ WAGTYŇ“ we şular ýaly goşgulary Eýran türkmenleriniň arasynda has giňden ýaýrapdy. Bu goşgular her bir ýigidiň dilindedi. Men hem elbet-de şolaryň biri. Sebäbi şol zamanlar Eýran bilen Yragyň arasyndaky urşyň gutaran wagtydy we Kerim aganyň goşgusy bolsa uruş hak-da bolansoň şeýle owadan goşgularyň ýureklerde orun tutmagy bolsa tebigy hadysadyr.

Men häzirki zaman şahyrlaryň arasynda Kerim aganyň şygyrlaryny söýýärin . Sebäbi onuň sözleri Türkmen obalaryndaky ýaşaýan adamlar ýaly sada we sapaly. Onuň setirlerindäki ritm, her bir türkmene tanyş. Ol şahyr häzirki zaman sözler bilen ýazan eken. Men yalňyşam aýdýan bolsam şeyle düşündiresim gelýär: Magtymguly türkmen şygyrýetini asmanlarda gurdy. Ol döwurde sufizm gaty ýayrapdyr. Magtymguly bolsa ýeke-täk Hudaýi tanamak ýolunda köp muşakgat görüp ruhy taýdan oňa ýakynlaşyp goşgy ýazypdyr.

Kerim aga bolsa meniň pikirimçe, türkmen edebiýatynda goşgyny halkyň arasyna getiren şahyr. Bu näme diýmek? Ol akyldar sadaja, emma manyly sozler bilen aýtjak sözüni aýdypdyr. Ýene bir söz bilen aýdanymyzda ol oz goşgulary bilen halk we poýeziýanyň arasyny ýakynlaşdyrypdyr.

-Siziň pikiriňizçe, Magtymguly-Pyragynyň her bir türkmeniň ruhunda tagt gurup bilmeginiň syry nämedekä? Magtymgulynyň güýji nämede? 

-Magtymguly, bu meniň iň uly hormat goýýan ynsanymdyr. Bu beýik akyldaryň goşgulary elmydama diri. Bilşyňyz ýaly türkmen halkynyň medeniýetiniň köki-damary Yslam medeniýetindendir. Her bir adatymyz, däp-dessurymyza ser salaňda Yslamyň täsirini göre bilýärys. Mysalyň iň sadasy "Salam" sözi. "Salam" diýmek arap dilinde "men saňa boýun" diýmek ýa "saglyk" diýmek. Ine, bu täsir iň ýonekeýje sözumizde görnüp dur. Men bu zatlary agzap geçmegimiň sebäbi, şu netijäni alasym gelýär: Şu döwre çenli Gurhane-Kerimiň Allah-tagalanyň tarapyndan inenine 1400 ýyldan gowrak ýyl geçýär. Oňa garamazdan şu kitabyň hiç bir sözi üýtgemezden we sözleri köne bolmazdan şu döwre çenli gelip ýetipdir. Magtymguly işanyň goşgularynda Gurhanyň täsiri uly. Onuň bir goşgusynda şeýle bir setir bar:

Magtymguly aýdar ýok dunýede höwesim
Ýeke dinde bolup galdy yhlasym

Ikinji setirde görşümiz ýaly, bu şahyr diňe dine yhlas edip ýaşaýan eken . Magtymguly goşgularynyň köpüsinde ýol sözuni ulanypdyr :

Joşgun geldi Hakdan, bardy söz açdy
Bu ýollardan dogry baran düz açdy

Ýa-da:

Hak özi ugradar ýola bendäni
Ýola girip umytly bol sendäni

Ýa-da bu:

Magtymguly aýdar barha, ýol tany
Bäş gün synamaga iberdi seni

Görşümiz ýaly Magtymguly bu we ýene kop goşgularynda Ýol sözüni Hudaýa bolan ynam we akida manasynda ulanypdyr. Ol hat-da şol ýolda öz janyny pida etmäge hem razy bolupdyr:

Ýol ustünde ölsem, ýola atsalar
Razy men üstümden basyp ötseler

Ýagny, eger men öz Allaha bolan ynamym üçin hem aradan aýrylsam we aýry adamlar üçin basgançak bolsam, we adamlaryň Allaha bolan ynamlary üçin bir araçy bolup bilsem, men bu ölüme razy – diýýär Beýik Magtymguly.

Men bu zatlary aýdýanymyň sebäby näme? Meniň pikirimçe Magtymguly Hudaýa doly ynanypdyr we Gurhanyň 1400 ýyl geçensoň näme uçin şeýle güýçli we üýtgemäni galanyna göz ýetirip, goşgularyna Ruh bermek üçin we halkyň arasynda goşgulary uzak wagtlap diri galmagy üçin, goşgylaryny Gurhanyň aýatlary bilen bezäpdir we Gurhandaky mazmunlary goşgy arkaly öz türkmen halkyna ýetiripdir. Ine, meniň pikirimçe Magtymguly-Pyragynyň her bir türkmeniň ruhunda tagt gurup bilmeginiň syry şu. Magtymgulynyň güýji sudur. Magtymgulynyň Beýikligi Haka we halka hyzmatyndadyr.

-Siz “Gökdepedäki uruş” atly romam ýazdyňyz we ony pars okyjylaryna hödürlediňiz. Bu roman barada gysgaça aýtsaňyz we romandaky wakalary nireden öwrendiňiz?

- Men şu mahala çenli pars dilinde çap bolan tahmynan 20 sany kitabym we Eýranyň Keýhan, Ettelaat, Resalat, jumhuriýe eslmi  we şuňa meňzeş gazet-žurnallarynda çap bolan köp sanly makalalarym bar. Olaryň arasynda türkmeniň edebiýaty we medeniýeti barada  oýlanmalar, Türkmenleriň durmuşy barada hekaýalar bar. Emma, men olaryň arasynda Gökdepe urşy barada ýazan romanymy halaýaryn. Ony ýazmak höwesi kiçilikden mende döredi. Onuň özüne degişli delili bar: Men kiçikäm, Gylyçjan hajy atly bir goja biziň goňşymyzdy. Ol elmydama penjiräň öňünde oturyp, hezil edip biziň oýnumyza ser edýärdy. Bir gün men gaty keselledim we öýde ýatmaly boldum. Gylyçjan hajy biziň oýnumyza endik edeni üçin, näme üçin biziň oýnamaýandygymyzy gyzyklanyp, meniň hassa bolanymy eşdip, meni soramaga geldi . Ol meniň ýanbaşymda oturdy-da „Niräň agyrýar?“ diýdi. Men bolsa „Ennam-janym, hasam beter kelläm agyrýar“ diýdim. Ol mähir bilen elini kelläme çekdi we „Em bolsun! Bela-beter dep bolsun!“ diýdide turup gitdi.  

Men az wagtdan soň gowylaşdym. Garry ejem maňa şeýle gürrüň berdi: Gylyçjan hajynyň eli hemme dertlere melhem. Sebäbi ol adam, uruşda birnäçe basybalyjy-kapyrlary öldüripdir. Şonuň üçinem onuň şeýle keramatly eli bar. Onuň ulanan gylyjy we tüpeňi hem şeyle. Olary hassa adamyň baş ujunda Gurhan bilen goýsalar, ol adam dertlerden gutulýar. Meniň pikirimçe bu ynamlar mukaddes ynam. Watanyny mertlerçe goran adamlara bolan hormat-sylag.  Ine, şeýdibem bu duýgy mende şol zamandan bäri galdy we Gökdepe barada şeýle ynam bilen ýazmaga höwes döretdi. Bu kitapda men türkmenleriň merdana halkdygyny, dönükluk etmäni, eýsem iň soňky demlerine çenli Gökdepe Galasyny (Toprak simwoly) gorandyklaryny we ýeňilselerde ganym duşmanyň öňünde dik durup ölendiklerini ýazdym. Men muny ýazýan mahalym, köp duýgylary başdan geçirdim. Çagalaryň göz ýaş edip aglaýan seslerini dogrudanam ýazýan mahalym eşidýärdim. Tolgunýardym. Dogrusyny aýtsam, men ýazýan mahalym ata-babalarymyzyň şeýle agyr ýagdaýlara düşendiklerine gynanyp aglap ýazan mahalym köp boldy. Emma, men olaryň gaýduwsyzlygyny, gyz-gelinler ellerine palta alyp erkekleriň ýanynda ganyma garşy söweşendiklerini ýazdym. Bir tarapdan çagalary goramaklyk, ýene bir tarapdan umytsyz urşa girmeklik, ýazýan mahalym meni köp ezdi . Bu kitap 4 ýyl myndan öň Eýranda hekaýa bölümde „ýylyň kitaby“ adyny aldy we baýraga mynasyp boldy. Men bu kitaby ýazmankam, Türkmenistana gelip Gökdepe Galansyny gözüm bilen gördüm. Şol ýyllarda Gökdepe metjidi gurlup ýördi.

-Eýranda internet barmy we meşhurmy? Sputnik antennalary gadagan diýip eşitdik. Bu dogrumy? 

-Howa. Internet bar. Eýranda döwletden aýry, hususy firmalar hem öz hyzmatlaryny muşderilere hödürleýärler. Olaryň sany ep-esly köp. Hasam beter Tehran şäherinde. Olara töleg usuly dürly-dürli . Bir görnüşy her aýda, her näçe işlän bolsaň şonça-da tölemek. Bir görnüşi aýda bellenen puly töläp aýyň dowamynda çäksiz ullanmak we şuňa meňzeş. Elbetde, hyzmatlaryň nyrhy internet hyzmatyň çaltlygyna-da bagly.

Tehranda „kafi net“ hem köp. Emma, köp adam olardan diňe telefon (pc to pc we pc to phon) üçin ulanýarlar. Umuman alaňda, bir zaman Mobail telefoni moda bolan bolsa, häzirki wagtda internetden peýdalanmak halkyň arasynda bir moda öwrülüpdir . Eýranda okuw merkezlerde internet okuwçylara we mugallymlar uçin mugt. Türkmenleryň ýaşaýan ýerlerinde, ulanyjylar Tehran ýaly uly şäher ýaly köp bolmasa-da az däl. Umuman aýdanymyzda, gurply we bir az eli jübüsine ýetýän adam, Eýranyň her bir kunjünde ýaşaýan bolsa-da internetden peýdalanýarlar.

Sputnik antena barada eşideniňiz dogry. Döwlet tarapyndan ony ulanmak  gadagan. Emma, oňa garamazdan köp adamlar gizlin ony ulanýarlar. Halkyň internete meýil edýäniniň bir sebäbi şu mesele bolmagy ähtimal.

-Türkmenistana ilkinji gezek geleniňizde gaty begenen we gaty gynanan zadyňyz näme? 

-Meniň begenen zadym: bu ýurt türkmenleriň ýurdy bolansoň Türkmenistan ady bar. Bu meni begendirýärdi we şu mahalam begendirýär. Ýer ýüzünde köp ýurtlar bar, şolaryň biri-de Türkmenistan. Men muňa guwanýaryn. Ilkinji gezek Türkmenistana gelemde hiç bir ýerde özümi keseki duýmadym.

Meniň gynanan zadym: türkmenleriň birnäçesi türkmen dilini bilmeýänligi. Eýranda mekdepler pars dilinde sapak berýärler, türkmen dilinde mekdep we sapak ýok. Emma, oňa garamazdan Eýrandaky türkmenleriň hemmesi öz ene dillerinde gürleşmegi oňarýarlar. Türkmenistanda bolsa ene dilini bilmeýän türkmenler az däl. Elbetde, häzirki wagtda bilşimiz ýaly türkmen dili döwlet dili diýlip yglan edildi we oňa döwlet derejesinde üns berilýär. Bu gowi. Sebäbi, türkmen dili meniň pikirimçe hor galypdyr. Ony gorap saklamak biziň uly borjumyz.

Ýene-de bir gynanan zadym: Türkmenistanda aýallar erkeklerden köp işleýärler. Men türkmen aýallary köçede işläp ýörenini göremde, geň galdym we gynandym. Sebäbi, Eýranda hiç bir aýal-maşgalanyň bu iş bilen meşgul bolýanyny görmersiň. Eýranda aýallar arassa işlerde işleýärler. Men köçäni süpurmek işi erbet kär diýjek bolamok, emma, ol iş Eýranda erkekleriň işi.

Ýene-de bir gynanan zadym: Türkmenistanda goltugy kitapdan doly adama sataşmadym. Ýokary okuw jaýlarda okaýan talyplaryň hem ellerinde kitap ýok. Eýranda kitap alyp köçä çykmak gadymdan bäri bir moda. Kitap eliňde bolsa halkyň ýanynda hormatyň artýan ýaly. Kitap eliňde bolsa Eýranda saňa köp hormat bilen ser edýärler. Emma, gynansakda Türkmenistanda beýle däl. Men Türkmenistana gelemde günüň dowamynda kitap magazinlara baryp köp-köp kitap alýardym. Bir gün köp kitap alyp, ýaşaýan ýerime aşmak üçin awtobusa mündim. Goltugymda doly kitap görüp bir näçe türkmen ýaşlary maňa ser edip, gülüp – masgaralap başladylar. Ýarym orsça, ýarym türkmençe kemsidiji sözleri aýdýardylar. Aý-garaz, men şonda geň galdym we gynandym.

Ýene bir zat aýdasym gelýär: men Türkmenbaşy adyndaky milli kitaphanasynda saklanýan Pars dilindäki golýazmalaryň teswiri atly kitap hem çap etdim. Men ony tutuş bir ýylyň dowamynda ýazdym. Ol Eýranda owadan şekilde çap boldy.

Çagalar şahyry Hemra Şiriň goşgylaryndan köpüsini seçip alyp, pars diline geçirdim we „Çagalaryň gözel dünýäsy“ at bilen bir kitap çap etdim.

-Ýusup aga, beren gyzykly gürrüňleriňiz üçin Allahýalkasyn diýýäris. Size döredijilik üstünliklerini we maşgala rahatlygyny arzuw edýärin.

-Sizem meniň iň gowy arzuwlarymy kabul ediň.

(www.agajan.8m.com. 2001-nji ýylyň Bitaraplyk aýy. Aşgabat.)