Jelaleddin  Rumy

(1207-1273)

Muhammet Jelaleddin Rumy 1207-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 30-ynda Balh şäherinde (Häzirki Owganystanyň demirgazygynda, Mazaryşerif şäheriniň 15 km. Günbatarlygynda) uly dindar alym bolan Soltan Belediň maşgalasynda dünýä inýär. Onuň ata-babalary bir asyr şondan öň bu şähere göçüp gelipdirler we öz döwründe Horezmde hökümdarlyk eden türkmen patyşalarynyň howandarlygyndan peýdalanypdyrlar. Munuň şeýle bolandygyny şahyryň babasy Jelaleddin Hatib Hüseýiniň horezmşa Alauddin Muhammediň gyzyna öýlenendigi bilen düşündirip bolar.                            

Şahyryň kakasy Soltan Belet dindarlaryň arasynda çäksiz uly abraýa eýe bolupdyr. Ol sopulyk ylmynda “soltanlyk ”derejesine ýeten dünýädäki “ýedi soltanyň” biridir.

Rumy bäş ýaşyndaka Mekgä zyýarata gitmek bahanasy bilen Soltan Belet ähli maşgala agzalaryny  alyp, Balhdan göçüp gidýär. Ýolda olar Nyşapurda ýaşaýan şyh Attaryňkyda düşleýärler. Bu waka 1212-nji ýylda bolup geçýär. Attar bäş ýaşly Jelaleddini görüp, bagryna basýar we oňa “Astarnama” (“Syrlar kitaby”) eserini berip: “Bu çaganyň gözlerinde şygyr äleminiň kuýaşynyň nury bar” diýýär.

Soltan Belet soňra maşgalasy we ýanyndakylar bilen ilki Bagdada, Mekgä barýar, ondan gaýdyp, Malatnede biraz ýaşap, Arzinjana göçýär. Dört ýyl bu şäherde ýaşansoň, Lorandada (häzirki Garaman şäheri) ýerleşýär. Bu şäherde 1225-nji ýylda Jelaleddin asly Samarkantly baýyň gyzy Göwhere öýlenýär.

Meşhur alym Bahauddin Soltan Belediň şöhraty basym külli Rumustana  ýaýraýar. Şol wagtlar Seljuk türkmenleriniň kiçi Aziýadaky döwletiniň paýtagty Konýa şäheridi. Rum soltany Alauddin Keýkubad I (1219-1237) Soltan Beledi Konýanyň iň uly medresesine baş müderrislige çagyrýar. Şeýdibem, 1228-nji ýylda olar Lorandadan Konýa hemişelik göçüp gelýärler.

Jelaleddin 24 ýaşyndaka kakasyndan jyda düşýär. Bu wagta çenli köp ylymlary okan ýaş alym kakasynyň ornuny eýeleýär. Ýöne tiz wagtdan kakasynyň dosty Burhaneddin Muhankit Termezden gelýär we ol ýaş alyma hossarlyk we howandarlyk edýär. Onuň bilimini artdyrmak üçin Halaba we Damaska iberýär. Jelaleddin Halapda meşhur Halawiýe medresesinde Andaluziýadan gelen Muhiddin ibn al –Araby ýaly uly alymdan sapak alýar.

1240-njy ýylda Jelaleddin şol döwrüň ylmynyň aňyrsyna çykyp, Konýa dolanýar we 1241-nji ýylda ýene-de baş müderrislige eýe bolýar. Belki-de, onuň durmuşy şeýle ýagdaýda dowam etse-de ederdi. Emma 1244-nji ýylyň Sanjar aýynda Konýa derwüş-sopy Şems Tebrizi gelýär. Ol Jelaleddin bilen tötänden duşuşýar. Soňra olar ömürlik dost bolup galýarlar.

Jelaleddin Rumynyň Şems bilen ýakyn gatnaşygy baş müderrisi edebiýat meýdanyna alyp gelýär we birwagtky şyh Attaryň welilik bilen aýdanlary amala aşyp başlaýar. Şondan soň Rumy köp wagtyny medresede däl-de derwüşleriň arasynda goşgy aýdyp, saz çalyp, tans edip geçirýär. Bu ýagdaý ylym bilen meşgullanýanlaryň birnäçesine ýakmaýar we olar Şemsi öldürmegiň kül-külüne düşýärler.

Iki beýik şahsyýetiň dostlugynyň berkemegi we güýjemegi göripleriň ýigrenjiniň artmagyna getirýär. Ýagdaýy duýan Şems 1246-njy ýylyň Nowruz aýynyň 11-inde gizlin ýagdaýda Konýadan çykyp gaçýar. Dostunyň we ruhy halypasynyň birdenkä gürüm-jürüm bolmagy Rumyny gam kölüne batyrýar. Kiçi ogly Soltan Balady onuň gözlegine iberýär. Rumynyň hormatyna Şems bu gezek Konýa gaýdyp gelýär. Rumy täzeden dünýä inen ýaly bolýar. Ol Şemsi görende, Allanyň ýerdäki keşbini gören ýaly begenýär. Emma bu şatlykly we döredijilikli günlerem uzaga çekmeýär. 1247-nji ýylyň ortalaryna Şems ýene ýitirim bolýar. Bu gezek hemişelik. Onuň gije gizlinlik bilen ogurlanyp öldürilenligi barada çaklamalar bar.

Rumy öz garşydaşlarynyň ýanynda hiç syr bildirmezlige çalşyp, gaýgy-gussany duýga, duýgusyny goşgularyna siňdirýär. Şeýdibem, onuň döredijilik ýoly uzap gidýär. Rumy dostuna bagyşlan “Şems Tebriziniň diwany” diýen gazallar kitabyny döredýär.

Şahyr sopular jemgyýetiniň halypasy bolmak bilen medresede hem sapak bermegini dowam etdirýär. Sopular jemgyýetiniň şyhy Hisamiddin Hasanyň teklibi we haýyşy boýunça Rumy şygyrlar diwanyny döretmäge girişýär. Bu diwanyň adyna “Mesnewi” diýýär. Ol goşgular ikileme, ýagny iki setir görnüşinde özara kapyýalaşyp (sazlaşyp) gidýär. Şeýle goşgy formasy (görnüşi) soňra diňe pars dilli şahyrlaryň däl, eýsem tutuş dünýä edebiýatynyň ajaýyp eserlerine öwrüldi. Rumy “Mesnewisini” alty bölege bölýär we hersini bir depder diýip atlandyrýar. Bu kitapdaky goşgular 26632 beýtden ýa-da 53264 setirden ybarat.

Şahyryň mesnewilerinde diňe pelsepe-sopuçylyk garaýyşly eserler (goşgular) bolman, eýsem, grekleriň, gadymy rimlileriň, ermenileriň, araplaryň, gündogaryň we beýleki halklaryň ägirt uly halk döredijiliginden peýdalanylan rowaýatlar, basnýalar, hekaýatlar hem öz beýanyny tapýar.

Jelaleddin Rumy 1273-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 12-sinde aradan çykýar. Ony soňky ýoluna ugratmaga musulmanlar bilen bir hatarda hristianlar, grekler we beýlekiler hem barýarlar. Olaryň öňünde Rumynyň esaslandyran tans oýnaýan derwüşleriň-sopular jemgyýetiniň agzalary barýar. Şahyr Konýanyň patyşasy tarapyndan bina edilen mawzoleýde, kakasynyň ýanynda jaýlanýar.            

Üzüm  hakda  hekaýat

Düşünmeseň söz ukyply her ýerde,
Dostlary duşmana öwürmek üçin.
Şol bir söz ýaňlansa dürli dillerde,
Ýürekde ýigrenje orun biýr, mümkin.

Türk, pars, arap, grek – bolupdyr hemra,
Bir elaçyk kişi sataşyp ýolda.
Näsazlyk döredip aralarynda,
Dördüsne bir teňňe berip sowalga.

Pars diýdi dostlarna: – Ýörüň, bir ugur
Baralyň bazara, alalyň engur.
Sözüniň arasyn kesdi-de arap,
Diýdi: - engur däl-de, alalyň eýnab.

Türk diýdi: –  Ne goh bu, gören dek ýowy,
Doslarym, näme bar üzümden gowy?
–Siz nähili adam – diýipdir grek–
Stafil almak hem iýäýmek gerek.

Şol bir zat hakynda gürleşseler-de,
Bir-biriniň sözlerine düşünmän, 
Öz-özlerin heläk edip bu ýerde,
Başga-başga dilde gürläp daşyndan.

Şeýdip gelip bilmän belli karara,
Dördüsi-de bolupdyrlar awara,    
Gaharna bäs gelmän urşupdyr näler,
Dişler, gapyrgalar döwülýänçäler.

Bolsa ýanlarynda dil bilýän adam,
Bir sözde barysyn ýaraşdyrardy.
–Dördiňize gerek zady almaga,
Kömek etjek–diýip soraşdyrardy.

Araňyzda dawa-jenjel ýitse bor,
Rahatlykda islegiňiz bitse bor.
Söz düşnüksiz bolsa jenjel döredýär,
Düşnükli söz daş ýüregi eredýär.

Ker  bilen  nähoş  hakynda hekaýat

Kere “adam bolgul, düzel” diýdiler,
“Goňşyň ençe gündür kesel” diýdiler.

“Nädip düşünşerkäm?” Pikirlendi ker, 
“Men näme diýerkäm? Ol näme diýer?

Goňşy goňşa juda ýakyn bolmaly,
Borçly men halyndan habar almaly.

Eger dodagyny gymyldatsa, men
Diýjegin aňlaryn paýhasym bilen”.

“Saglygyň nähili?” diýerin başda,
Maňa jogap berip diýer: “Ganymat”.

“Alla tizleşdirsin, ýatgyl garaş-da,
Näme iýýäň?” Jogap: “Şüle ýa şerbet”.

Aýdaryn: “Köpräk iý, peýdasy kändir,
Haýsy hekim gelýär, haýsy ýakyndyr?”

Şonda ol hekimiň aýdar adyny,
Diýrin: “Minnetdarlyk bildir adyna. “

Dostum, seniň üçin gör, neneň şat men,
Hekim hassalykdan dyndyrar hökman”.

Ker öýünde taýyn bolup söhbete,
Şatlanyp näsagyň ýanyna bardy.

Durşy bilen dönüp ýagşy niýete,
“Dostum, saglyk neneň?” halyn sorady.

Nähoş pyşyrdady: “Ölüp barýaryn”.
“Alla tizleşdirsin” jogap berdi ker.

Ol sözden soň rahat dem almagam kyn,
Diýdi: “Sen iň mojuk duşmanym, meger”

Ker onuň dodagnyň gymyldysyna,
Özüçe düşündi, şeý diýdi ýene:

“Näme iýýäň?” Näsag dillendi: “Zäher”
“Peýdasy kän, köp iý şam bilen säher.

Bejerýän hekim kim, derman tapylar”
“Git, gynama –Ezraýyl dur gapyda”

“Şatlan, dostum – diýdi ker oňa göni–
Bu ýagdaýdan halas eder ol seni. “

Ker yzyna gaýdyp barýar öwünip:
“Sypaýy söz bilen goldadym näler.

Hem göwünlik berdim, awladym göwnün,
Maňa bir asyrlap minnetdar bolar”.

Hoş bolupmy ýa-da görüpmi gaty,
Soňky sözi eşideliň nähoşdan:

“Beýle duşman bormy adam ymmaty,
Pis açanyň, meger, ýüregi daşdan”.

Maglumatlar Almagül Ýusubowanyň «Türkmen edebiýatynyň taryhy ösüş döwürleri» atly kitabyndan alyndy. «Başkent» bilim merkeziniň neşirleri. Aşgabat 2005.