(1733-1791)

XVIII asyrda pany dünýäniň genilik peşgeşi türkmen topragyna gönderildi. Ol 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda Kümmet Kowusyň golaýynda Hajygowşan (Şähri Hijran) obasynda eneden bolan Magtymgula berildi. Şol ýyl şahyr Döwletmämmet Azadynyň maşgalasy Orazgül eje dünýäniň täze genisini adamzat nesli üçin dünýä inderdi.

Magtymguly başlangyç bilimi öz kakasy Döwletmämmet Azadydan öwrenýär. Bu barada şahyr soňrak: “Ylym öwreden ussat-kyblam pederdir” diýip ýazýar.

Magtymguly ýaş wagtynda hem örän zehinli we bilim almaga, öwrenmäge höwesli hem ukyply eken. Döwletmämmet Azady ozal belläp geçişimiz ýaly, öz döwrüniň örän sowatly alymy we şahyry bolupdyr. Şonuň üçin hem ogly Magtymgulynyň zehinine, ukybyna we başarnygyna uly sarpa goýupdyr. Geljekdäki beýik şahyry terbiýelemekde we onuň ylma, edebiýata bolan höwesini artdyrmakda uly rol oýnapdyr.

Soňra Magtymguly Lebapdaky Idris baba, Buharadaky Gögeldaş, Hywadaky Şirgazy medreselerinde okuwyny dowam etdirýär. Ol köp ýurtlara syýahat edip, gözýetimini we dünýägaraýşyny artdyrýar. Şeýlelikde, ol arkada Türküstany, günorta-gündogarda Owganystany, Hindistany, öwlüýäler ummany bolan Rumustany (häzirki Türkiýe) Kiçi Aziýa we arap ýurtlaryny aýlanyp görüpdir. Şol ýurtlaryň ylmyny we edebiýatyny, halklarynyň däp-dessuryny, häsiýetini öwrenipdir. Öz döwrüniň ylmyny, edebiýatyny hemmetaraplaýyn doly öwrenen we özleşdiren şahyryň döredijilik örüsi ummasyz giň, many-mazmuny örän çuňňur, hörpi juda belent.

Gündogaryň dünýäni häli-häzirem aňk edýän şygyr senediniň inçe tärlerini we tilsimlerini ussatlyk bilen ele alan, ony öz döredijiliginde özboluşly ýol bilen ulanan Magtymgulynyň döredijiligine döwürdeşleri hem ýokary baha beripdirler. Durdy şahyr: “Meniňkini sil alar, ýel alar. Seniňkini il alar” diýip, Magtymgulynyň geljekde uly şahyr bolup ýetişjekdigini aýdypdyr.

Döwürdeşleri Ussagara, Zenuby, Orazmeňli ýaly şahyrlar Magtymgulynyň ýakyn dostlary bolupdyr.

Magtymguly öz döredijiligi bilen özünden öňkülerden ägirt uly derejä ösüp ýetişipdir. Ondan soňky şahyrlaryň hemmesi onuň şägirtleridir.

Magtymguly ähli döredijiligini öz ene dilinde goşgy ýazmaga bagyşlan ilkinji türkmen şahyrydyr. Ol türkmen edebiýatyna we halkyna, dünýä edebiýatyna we halklaryna baý edebi-medeni mirasy bagyşlan şahsyýet. Onuň bütin döredijiligi türkmen halkynyň milli baýlygydyr.

Magtymguly maşgala durmuşynda ençeme şowsuzlyklara duçar bolýar. Emma ruhdan düşmeýär. Ol ömürboýy il-halkyň aladasy bilen ýaşapdyr. Güzeranyny dolandyrmak üçin zergärçilik edipdir.

Şahyryň ömri paýawlanda, ony Etrek derýasynyň boýunda, “Aktokaý” gonamçylygynda, kakasy Döwletmämmet Azadynyň ýanynda jaýlaýarlar.

1999-njy ýylda bu ýerde gündogaryň ägirt uly söz ussatlaryna mahsus ýadygärlik dikeldildi. Bu ýadygärligiň açylyş dabarasyna Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy hem gatnaşdy we giňişleýin söz sözledi. Şol ýerde eýranly we türkmenistanly şahyrlar goşgy okadylar. Türkmenistandan şahyrlar A. Atabaýew, S. Öräýew, A. Taşow, G. Hydyrow we beýlekiler Magtymgula bagyşlap ýazan goşgulary bilen çykyş etdiler.

Türkmenistanyň ähli şäherlerinde diýen ýaly Magtymgulynyň ýadygärligi, seýilgähleri bar. Edara-guramalaryň, okuw jaýlarynyň onlarçasy şahyryň adyny göterýär. Bularyň hemmesi Beýik akyldar şahyra goýulýan çäksiz hormatyň beýanydyr.

Türkmenistanda Magtymguly adyndaky Halkara baýragy barada komitet döredildi. Bu baýrak her ýyl ylymda we medeniýetde ägirt uly üstünlikleri gazanan şahsyýetlere gowşurylýar. Her ýylyň Magtymguly aýynyň 18-inde şahyryň Şygyr güni geçirilýär.

Magtymgulynyň goşgulary birsyhly kitap bolup neşir edilýär. Şahyryň goşgularyny okamadyk ýekeje-de türkmen ýokdur. Aslynda Magtymguly türkmen bolsa-da, ol Ýer ýüzüniň ähli halklarynyň söýgüli şahyrydyr. Bu babatda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy şeýle diýdi:
– Magtymguly Pyragy dünýäniň akyldarydyr. Hut şonuň üçin-de Magtymguly Pyragy bir göwne, bir ömre, bir döwre sygmaýar. Ol ähli göwünleriň, ähli döwürleriň şahyrydyr.

Türkmen   binasy

Gurdugum aslynda bilgil, bu zeminiň myhydyr,

Erer ol erkan mydam, budur ki türkmen binasy.

Terki dünýä eýleýir, gelse rakyp gaşyna,

Bil, polatdan bina bolan,  budur ki türkmen galasy.

Süleýman, Rüstem, Zal, Jemşit oňa bolmuş geda,

Günde ýüz müň salsa leşger, degmez şahnyň belasy.

Daglar ondan alar taglym, leşgerleri sap-sap durar,

Her salanda zülfigaryn, artar ýigitniň höwesi.

Her gadam ursa saýýat, bolmaýar ol duşygär,

Bendi kylyp ala bilmez, düşmez türkmen balasy.

Aryflary dem-demden geler, toýy bardyr her zaman,

Merdi-merdan sözlüdir ol, ýokdur köňül hilesi.

Aýdadyr Magtymguly, bolmaz köňülde bir gara,

Hak sylaýyp, kylmyş nazar, bardyr onuň saýasy.

Är   ýanynda   bellidir

Ýagşylygy pis bilmez, —

Är ýanynda bellidir,

Görer gözüň gymmaty,

Kör ýanynda bellidir.

Däli köňül daýanjy,

Ýokdur dünýä ynanjy,

Sag gulagyň guwanjy,

Ker ýanynda bellidir. 

Eger pir sen, eger ýaş,

Kylma syryň halka paş,

Syr saklagan mähek daş,

Zer ýanynda bellidir. 

Bu dünýäniň myrady, —   

At zagyfdyr zürýada,

Arwananyň kuwwaty,

Ner ýanynda bellidir. 

Bolsa gamdan halasym;

Ýaza dönse gyş paslym,

Magtymguly, yhlasym,

Ýar ýanynda bellidir. 

Zor   bolar

Ýagşylykda ile özüň tanadan —

Alkyş alyp derejesi zor bolar,

Ýaman bolup, ýagşylygy unudan —

Öz yzzatyn gidir, itden hor bolar.

Melul bolar myradyna ýetmeýen,

Müýnli bolar hak emrini tutmaýan,

Öz ryzkyna hiç kanagat etmeýen,

Gözün diker, kişi aşyna zar bolar.

Her kim ýamanlasa deňi-duşuny,

Özi müşgül eder asan işini,

Kim dargatsa akyl bilen huşuny,

Eder işin bilmez, şermisar bolar.

Zehini keç bolar bady ýaňylan,

Biygtyýar bolar goly daňylan,

Göreşde ýykylan, jeňde ýeňilen,

Içi doly namys bilen ar bolar.

Gaýraty kem bolar gahary azyň,

Depgini pes bolar matamda sazyň,

Öýüne barsaňyz, bir binyýazyň,

Göwresi gysylar, köňli dar bolar.

Kim belany satyn alsa başyna,

Reşk edip, rakyplar geçer daşyna,

Tokuş etse  kim başarmaz  işine,

Söwdasyndan gele bilse, är bolar.

Soňun toba etmez ýaňylyp-ýazan,

Ot ýaksaň gaýnamaz bir gury gazan,

Pähm ediň, her ýerde bir päli azan,

Ýowuz musallata  sezewar bolar.

Hazana dönüpdir ömrüň ter güli,

Nazaryn pes tutar ilden, bergili,

Biykbal, ýazykly, ýaman görgüli,

Uçraş gelse, bir ýamana ýar bolar.

Öňde, yzda görseň her kes gulamyn,

Ondan aýamagyn taňry salamyn,

Kim okyp unutsa hakyň kelamyn,

Kyýamat gün iki gözi kör bolar.

Haly müşgül bolar köýüp-ýananyň,

Imany şikest tapar haram iýeniň,

Kastdan roza, namazyny goýanyň,

Özi käpir, biliň, jaýy dar bolar.

Magtymguly, sözle herne bileniň,

Özüňe kemlik bil aýtman öleniň,

Taraşlap şaglatgyl köňle geleniň,

Senden soňkulara ýadygär bolar.

Gidiji   bolma

Gel, eý, köňlüm, saňa nesihat kylaý:

Watany terk edip, gidiji bolma!

Özüňden egsik bir gaýry namardyň,

Hyzmatynda gulluk ediji bolma!

Ýagşylardan hergiz çykmaz ýamanlyk,

Asly ýaman bolsa, çykmaz ýagşylyk,

Aslyga dartadyr ýüwrük, çamanlyk,

Ýüwrükni çamanga satyjy bolma!

Çagyrylan ýere bar, oturgyl, turma,

Çagyrylmagan ýere görünme, barma,

Uýalmas kişi dek süýrenip ýörme,

Buýrulmagan işi ediji bolma!

Eger sen hem bolsaň nerm-u mylaýym,

Sen mylaýym bolsaň, guluň bolaýym,

Gulagyma bergen pendiň alaýym,

Kişige gaty söz aýdyjy bolma!

Mert ogludyr, ilge ýazar desterhan,

Dogry söz üstünde berer şirin jan,

Ömrüni ötgürep diýmes bir ýalan,

Jäht eýläp, ýalan söz aýdyjy bolma!

Ger tapsaň dünýäde mülki Isgender,

Karunyň  maly hem bolsa miýesser,

Ahyry bolar sen ýerge barabar,

Köňülde men-menlik ediji bolma!

Döwletli ogullar ýaşda baş bolar,

Ýaşadykça, bidöwletler ýaş bolar,

Birehim zalymyň bagry daş bolar,

Barar ýerge kesek atyjy bolma!

Depe   nedir,   düz   nedir

 Ýedi ýaşan arap atyň şanynda,

Mälim bolmaz, depe nedir, düz nedir.

Ýüňi ýeten goç ýigidiň ýanynda,

Elli nedir, altmyş nedir, ýüz nedir.

 Sypah bolup, müner atyn bilmeýen,

Aryf bolup, öz yzzatyn bilmeýen,

Söhbet içre söz lezzetin bilmeýen,

Aňa bilmez mejlis nedir, saz nedir.

Garga ýiter baz, balaman jeňinde,

Görne bilmez ol meýdanyň deňinde,

Aç garçygaý, algyr laçyn öňünde,

Müň ýygylsyn, ördek nedir, gaz nedir.

Magtymguly, söz joş eder tiliňden,

Muhannese ýol bermegil ýeläňden,

Bu hünärler geler, gelmez eliňden,

Tilden gelen bu jürýetli söz nedir?!

Maglumatlar Almagül Ýusubowanyň «Türkmen edebiýatynyň taryhy ösüş döwürleri» atly kitabyndan alyndy. «Başkent» bilim merkeziniň neşirleri. Aşgabat 2005.