Hydyr Amangeldi

OK

(hekaýa)

Ellinji ýyllaryň başlarydy. Şäheriň milisiýasynda işe başlan ilki günümdi. «Gije onkiň ýaryna gelersiň,  Baýmyrat Sähedow diýilýän kapitan bilen gije nobatçylyk edersiň» diýdiler. Diýlen wagty gelsem «Täze gelen senmi? Baýmyradyň dişi agyryp, güp ýaly çişipdir, oň ýerine meň bilen nobatçylyk etmeli bolýaň. Maňa Rejep diýýäler» diýip at ýüzli kapitan garşylady. Ony gören badyma naçalnigiň kabulhanasynda asylan «Hormat tagtasyndaky» surat ýadyma düşdi. O ýerde Rejebiň edermenlik görkezenini – işdeş ýoldaşyny halas edip, bir ganhory tutandygyny, sonuň üçin medal bilen sylaglananyny  okapdym. Şo sebäpden muňa begenmänem durmadym, «Bolmanda nobatçylykda ganhorly wakany eşderin» diýip pikir etdim. «Nobatçylyk» diýilýänem Aşgabadyň merkezi köçelerinde gije ýatman aýlanyp ýörmeli.

Urşam, Ýer yranma-da geçipdi. «Geçdigi bolsun» diýlip parahat, asuda ýaşaýşyň gadyry bilinýän ýyllar başlanypdy. Gije-de Aý-aýdyň, ýazyň ortaky aýlarynyň salkyn gijeleriniň biri. Menem ýaňy goşun gullugyny sowup gelen ýigit, keýpine-de şäheriň çola köçelerinde gezesim gelýär. Üstesine-de uruş döwründen bäri bu ugurda işläp ýören adamyň milisiýaň howply işleri baradaky gürrüňlerini diňle-de geziber. Ara tapawudymyz ýedi-sekiz ýasa bardyr, daýanykly, gür gara saçlary arkan daralan  syratly pyýada görenimden göwnüm ýetdi. Onuň birhili mähir siňdirip «şeýle dos jan» diýmesi şu wagtam gulagyma gelip gidýär. Gele-gelmäne «dos jan» diýilmegime hoşal, ikimiz tirkeşip şähere çykdyk. O wagt işe duran ilkinji gijämiň ömür ýadymdan çykmajak gije boljagyny nireden bileýin...

 Rejep garaýagyz ýüzünde hasam akjaryp görünýän dişlerini görkezip ýylgyrdy:

- Ynanýaňmy, meň hiç hacan dişim agyranok.  

- Aý, nätdiň-aý.

- Hawa, gara çynym. Azylamdan iki-ýeke owranyp döküleni bar welin, sähelçe-de agyrmaz.

- Bäh, oň ýalam bolýam-aý?

- Başga biri aýtsa özümem geň görjek. Bolaýsam dört ýa bäş ýaşlarymdadym. Şeýle bir dişim agyrdy. Şu wagtam ýadyma düşýä welin, birhili boluberýän. Daşarda ýatýardyk. Tomusdy. Bilmedim dişim agyrandanmy, şeýle yssy – petiş gijedi. Uzak gijäni aglap geçirdim. Gözümden akýan ýaşdan, derden ýaňa ýassygym myžžyk bolupdy. Ne ejem, ne enem, ne-de atam meň sesime ýatyp bildiler. Biri dişimiň köwegine duz dyksa, beýlekisi duzy gyzdyryp daşyndan ýapýar. Emma hiç peýdasy ýokdy. Ahyry daň atdy. Dişimiň çişine agzym zordan açylýa, aglamakdan ýaňa sesim gyrylyp gidipdi, kelläm güňläp durdy. Hawa, şeýdip daň atdy welin, segsene golaýlan garryja enem geldi-de goşawujymy gyzyl bugdaý däneleri bilen doldurdy. O wagt çaga-da, bugdaý dänesinem elime ilki alyşym bolaýmasa, aglamamy goýup geň galyp olara seretdim. Böwrek ýaly dok, gyzyl däneler aýamy ýakymly agyrdyp, çalaja batýar. Enem şeýle mähirli, dili süýji garrydy, ak gyňajam daňynýady. Gyňajy gülsüz arassa ak matadandy.

- Goý, balajygym. Bibi Patma janyň ýoluna çykaly, Alla jandan dileg edeli, dişiň agyrysy şo bada aýrylar – diýip çep elimden tutdy-da Günbatarlygyna tarap alyp ugrady. O  wagtlar Gündogary, Günbataram bilemokdym welin, ilerimiz daglykdy, edil Günüň batýan ýerinde-de gerşi beýlekilerden saýlanyp duran beýik dag bardy, ana şoňa tarap on-onbäş ädim töweregi ýöredik. Belki, Bibi Patma däldir, mümkin Paraw Bibi diýendir, ýadymdan çykarypdyryn, ýöne dym gyzyl dänelerden welin, gözümi aýyryp bilmeýänim anyk ýadymda. Ýöräp ugranymyzdan dişimde agyry galmady. Enem:

- Sep, oglum bugdaýlaryňy. Bismillarrahmanrrahym! Alla jan, meň çagamyň derdini özüň dep et! Emiň-ýomuň şol bolsun – diýdi-de, öz elindäki bugdaýlary öňüne sepip goýberdi. Menem sepen boldum. Bugdaýlar ýarym ädim öňüme düşdüler. Men jadylanan ýaly bir olara, bir eneme seredýädim. Soň enem çommalyp, kündük ýaljak bolup oturdy-da, içinden bir zatlar pyşyrdady, elini ýüzüne ýetirip «Allahu ekber» diýdi. Dünýäni unudyp, enemiň hereketlerini sypdyrman synlap durşuma, olary özümçe gaýtalaýardym. Elimiň aýasyny açyp, çommalyp ýanjagazynda oturdym. Zordan dilim öwrülse-de «Allahu ekber» diýdim. Soň öýmüze uzak ýoldan dolanyp gelen ýaly gelenimizi, ýassyga başymy goýanymy bilýän. Atamam: «Hany oglum, sen uklaýançaň menem dişiň dogasyny okaýyn» diýip başujumda oturdy. Atam bir zatlar okap, arasynda-da, «çüf, çüf» diýip ýüzüme üfleýär. Haçan, nädip uklanymy bilemok, oýanamda dişimde sähelçe-de agyry galmandyr. Şodur-şodur asla diş agyry diýilýän zady bilemok. Çüýränem, agyrman öz-özi owranyp gidýä. Şeýle dos jan.

Rejebiň gürrüňine haýran galyp «ors bazaryna» nädip gelenimizem bilmändirin. Gijäň ýary,  Aýyň ýagtysyna dükanlaryň agzyndan asylgy gulplar kölegeleri bilen birleşip hasam ullakan görünýärdi. Gündiz adamlardan hyň berýän bazar boş welin, göçülen ýurt ýaly ýürekgysgynç görünýärdi. Harabada ýatyp-turýan derwüşe meňzäp, bazaryň garawuly ardynjyrap öňümizden çykdy. Biziň bilen gadyrly salamlaşdy.

- Rejep, ýanyňdakyny tanamadym-la? – diýip, goja kütelen gözüni maňa dikdi.

- Hawa, Täşli aga, täze işgär.

- Hä, bolubilýä. Düşümli bolsun. Adyňa kim diýerler? Kimlerden borsuň?

Ýaşululara mahsus soranjaňlykdan soň, onuň mürähet eden çaýynam içmän Rejep ikimiz tirkeşip ýolumyzy dowam etdik. Bir salym dymyşyp ýöränimizden soň ol durup çilim otlandy, maňa-da uzadyp:

- Aýyň seredişin-aý, janyňy alyp barýa – diýdi.

- Aýam serederm-aý? – diýip, ýoldaşyma Rejep diýjegimem, Rejep aga diýjegimem bilmän ýaýdanyp, çilim çekmeýänimi aýtdym.

- Maňa düşünmersiň, kä wagt howluda ösüp oturan bir düýp almamyzam her herekedimi sypdyrman maňa seredýän ýaly bolýa.

Oňa näme diýjegimi bilmän durkam ol arassa howadan gursagyny doldurdy-da «Ýaşamak gowy-laý» diýip goýberdi. Soňam birden müýnli ýylgyrdy-da «Şeýle gerek, dos jan» diýdi. 

Içimden «Ýaşamak erbedem bolýamyka?» diýip pikir etsemem «Hä» diýen boldum. Ýöne Rejepde göçgünlilikmi, göterimlilikmi şuňa meňzeş häsiýetiň bardygyny syzdym. Dogrusy, beýle adamlary kän halap baramokdym. Milisiýaň işgäri göçgünli däl, sowukganly bolmaly diýip hasaplaýardym. Ýöne beýle adam ýoldaşyň bolsa ýüregiň-ä gysmaz. Aýdyşym ýaly, nobatdaşym bir gep tapdy:

- Şu asudalykda ikimizden artykmaç adam barmyka?

- Artykmaç bolsak, hökümet hak töläp saklamazdy-la.

- Olam şeýle. Gel, şu oturgyçda bir salym dyz epeli.

Ýoldaşyma öýkünibräk aýaklarymy bir-biriniň üstüne atyp oturdym. Depämizdäki sütünden asylan çyraň yşygyna ädiklerimiz hasam lowurdaýardy. Täzeje eşik geýseňem öňki bolşuňy saklaýmak aňsat däldir welin, hökümet adamsydygyňy görkezýän ýörite eşigiň täsiri has güýçli bolýan eken. Özümi arkamda dag bar ýaly batyr, ynamly duýýardym. Maňlaýy nyşanly, ýalpyldap duran gara gaşly papagyny gapdalynda goýup, çilimi uzyn-uzyn sorýan Rejebi welin, bir zadyň horlaýany bildirýärdi. Ol garaňky töweregine, ýyldyzly asmana aňyrsyndan bir zat göräýjek bolýan ýaly siňe-siňe seredýärdi. Birdenem, bir nokada tiňkesini dikip, sarsman oturýardy. Ony alada goýýan zady näçe bilesim gelse-de, sabyrsyzlyk etsem ýalňyş boljagyna düşündim-de, sesimi çykarman garaşmaga başladym. Ol köp garaşdyrmady:

- Çagalygymyň gürrüňini bermeli däldim aslynda welin... Bilýäňmi näme dos jan, men ölümi ýeňdim. Hawa, geň görme, hakykatdanam ölümimi ýeňdim.

Näme diýjegimi bilmän:

- Bir ganhory tutanyňdan-a habarym bar. Oň üçin medalam beripdirler öýdýän?!

- Bä, sen eýýäm meň medal alanymam eşitdiňmi? Başga näme eşitdiň?

Rejebiň seredişiniň birden üýtgäninden üýşenip gitdim. 

- Aý, ýok başga eşden zadym ýok.

Rejep çekip bolan çilimini ädiginiň burny bilen öçürdi-de, ýerinden turdy.

- Aý, ol şypana hiç.

Agzysary oglanyň ýanynda özüni hasam işbitiren duýýan kişiniň sözlerinde öwünjeňlik äheňini gözledim emma, ol gürrüňe başlamazdan öň agyr  dem aldy. Ýüzüniň agraslanmasyndan aýtjaklarynyň has düýpli gürrüňdigi ýa-da onuň bu gürrüňi edesi gelmeýändigi bildirýärdi. Onuň bu bolşy meni hasam gyzykdyrdy. Diş agyrysynyň aýrylyşy ýaly, arwahly-jynly bir hekaýata garaşdym. Gijäň garaňkysam muňa meçew berýärdi.  

- Uruş turmazynyň  öň ýany, on bäşem ýaşamankam, 38-nji ýylyň gyşynyň sowuk gijeleriniň birinde erbet düýş gördüm. Düýşümde baglyk, agaçlyk ýerde biri meni atdy. Alagaraňkyda ähli zat, çyraň yşygynamy, Aýyň ýagtysynamy lowurdap dur, ýapraklara çenli şeýle aýyl-saýyl. Maňa tarap  gönügen tüpeňiň nilem ýalpyldaýar. Birdenem gulagyňy gapyp barýan ses bilen tüpeňiň nilinden ot çykyp gitdi. Ok şu böwrümden girip, arkamy böwüsdi. Okuň degen ýerini tutup ýykyldym. Elim gyzgyn ganyma boýaldy. Hopugyp, gygyryp oýandym. Tutuş göwräm saňňyl-saňňyl edýä. Aýaklamda ysgyn ýok. Elimi böwrüme ýetirenimi duýman galdym. Göwnüme hakykatdanam böwrümden ok giren ýalydy. Aý, ol düýş däldi-laý. Beýle-de bir hemme zat aýyl-saýyl düýş bolarmy? Çynam o düýşüň ýanynda ýalandyr. Ertesi ir bilen  gören düýşümi ejeme gürrüň berýän welin, gözümi peçde gyzyl ot bolup ýanýan şalmanyň ýalnyndan aýyryp bilemok. Peçdäki odam «O düýş däl, hakykat» diýip dur. Ejem görgüli «Tüpeň habardyr. Hoş habar aljaksyň, oglum» diýip gowulyga ýoran bolýa. Men bir ýumruk ýaly oglan, kimden, nirden habar alaýyn? Kim bilýär, ejäň duýgur ýüregi dogry ýoranam bolup biler. Ol habar eken-de, ýene üç ýyldan geljek habar eken. Aslynda, «37-nji» diýilýän atha-atlyk, tutha-tutluk ýyllar her  ýetginjegiň, aýal-erkek diýmän her adamyň düýşünde göräýjek zady – atylmak. Ýöne şonda-da o düýşümi hiç unudyp bilmedim. Unutdym-ow, diýip ýörkäm, oslamadyk wagtym ýadyma düşüp, tisginip gidýädim, elimi böwrüme ýetirýädim.

Tanap ugranyma ýaňy bir sagat çemesi wagt geçen bu geň adam birden durdy-da:

- Bu zatlary henize çenli bir adamyň ýanynda-da gürrüň bermedim. Häzirem maňa ne jyn urdy, bilemok, içim dyňzap dur, saklanyp bilemok. Ýa seni maňa düşünäýjek ýaly görýänmi nämemi? Ýa şu Aý meni günüme goýanokmy?.. Ýeri bolýa, başladym, indi baryny aýdyp bereýin. Şeýle dos jan, 41-iň gürrüňine başlamankam ilki 30-njy ýyly diňle.

Diş agyrymdan iki-üç ýyl soň bolmaly, alty-ýedi ýaşlarymdadym. Bir gije elleri tüpeňli, maňlaýy ýyldyzly papak geýen adamlar gelip atamy alyp gitdiler. Ine, şu papaklarymyza meňzeş, ýöne reňki solak ýaşyldy.

Rejep kellesindäki papagyna birinji gezek görýän ýaly uzak seredip, dymyp oturdy. Onyň maňlaýyndaky demir nyşana başam barmagyny degirdi. Soň ony çep elinde saklap durşuna, sag eliniň irimçik barmaklary bilen sakgaly çala ösüp ugran çekgesini owkalaşdyrdy.

- Atam Ahala belli işandy. Ejemiň, garryja enemiň aglaşyp, öýüň içiniň uly yzlaşyk bolanyny, atamyň «Hä, häzir» diýip, çäkmenini geýende elleriniň titreýşini garaňky burçda galpyldap durşuma sypdyrman synlaýadym. Atam bir:- Goýuň, sesiňizi, çagany gorkuzýaňyz... -  diýdi-de, gelenleriň öňüne düşüp, gara maşyna münüp gitdi. Öýmüz boşap galdy. 

Şol eýmenç gijeden soň esli aýlap, mümkin ýyllapdyr gorkup gezendirin. Gorkyma dilim basylyp, tas sakawam bolupdym. Ahyry enemden «Atam nirä gitdi? Haçan gelýä?» diýip, çala sakawlap soradym. Enem aldajagam bolman ýeke agyz: «Ataňy atdylar, oglum» diýdi-de, meni bagryna basdy. «Atdylar» diýen söz özüniň elhençligi bilen beýnime ömürlik ok bolup girdi. Diňe atam däl, ony dilemäge giden obada  gepi diňlenýän on-onki adamam dolanyp gelmändir. Olaň içinde Sylabyň kakasam bar eken. Sylabyň kimdiginem ynha, aýdyp bererin.

Kakam men bäbekkäm, öýken keselinden ölensoň gözümi açyp görenim atamdy. Ataçyldym.  Mydam atamyň ýanyndan aýrylmazdym, ýatamda-da bile ýatýadym. Oň döşüni örtüp duran ak sakgaly bardy, adymam gysgaltman «Rejepmuhammet» diýip tutardy. Atamyň äkidilmeziniň bir-iki gün öň ýany ýakymsyz, iňňildä meňzeş basyk sese oýandym. Enemiň aglanyny heniz görmändim. O ýaşymda her kimiň bir agysynyň, aglaýşynyň bolýanyny nireden bileýin. Enem ak gyňajy bilen ýüzüniň ýarysyny ýapyp, agysyny daşyna çykarmajak bolýardy. Onuň aglaýanam diňe gözünden dynman akýan ýaşyndan bildirýärdi. Atam şonda: «Rejepmuhammedi turuzdyň. Ýazylandan gaçyp gutulyp bolmajagyny sen bilýäň-ä» diýdi, gatyrganman, käýinmän diýdi. Asla atamyň adama sesini gataldanyny bilemok. Onuň şeýle ýumşak adam bolanyny ulalamsoňam köp eşitdim. Şol wagt welin, aýdanlaryna düşünmän gözjagazlarymy petredip, geň galyp seredýändirin-dä, başymy sypalap «Ýatyber, oglum, ukla. Şujagazlaň görjegi bir gowy bolsun» diýeni ýadymdan çykanok. Atamyň sesiniň sandyraýşy şindi-şindem gulagyma geliberýä. Enemiň näme üçin aglaýanyna-da, atamyň sesiniň sandyramasyna-da çaga akylym ýetýämi?! Atam «ukla» diýdi – gözümi ýumdum. Indi oýlanýan welin, şo gün atama tutuljakdygynyň habary gelen bolmaly...

Rejep ýene uludan demini aldy. Kä garaňkylyga, kä aýagynyň burnuna seredip, ellerini döşünde çilşirip, ýuwaşja ýöräp gürläp barşy, ony bu wakalary maňa däl, onda-da telim ýola, özüne gürrüň berýäne meňzedýärdi. Ol ýüzüni galdyrdy-da:

- Hawa, dos jan, şeýle – diýip goýberdi welin, sesindäki gussadan bokurdagym dolup gitdi.

Biz «Azatlyk» köçesinň ugrunda salynan Akademiýaň owadan jaýynyň deňine geldik. Beýle gürrüňleri birinji gezek eşdişimdi. Kitaphon bolamsoň beýle-beýle  zatlar diňe kataplarda bolýandyr, hakykatda adamlaň başyndan geçýändirem öýdemokdym. Rejep ikinji «Belomoryny» otlady:

- Birinji parkyň içinden geçeli, soň Lenin bagynda bir salym oturaýarys.

Onuň sesinde ýaşyna gelişmeýän ýadawlygy duýdum. Ýogsa ilki göremde, hyjuwy daşyna urup duran, ýörände aýagyndan ot çykýan dogumly görnüpdi. Oňa başlan gürrüňini dowam etmegiň agyrdygyny aňsamam saklanyp bilmedim:

- 41-nji ýylyň gürrüňini berjekdiň...

Arjanak sypat pyýada gaşlaryny hasam çytdy. Ol:

- Besdir-dä, 41-i başyňa ýapjakmy – diýäýer öýdüp çekindim. Emma, hakyna seredeniňde, bu gürrüň ýarsy aýdylyp goýuljak gürrüň däldi. Rejep nälaç dowam etdi:

- Hawa, tereziň bir gapdalynda 30 bilen 37-nji ýyl ýatyrka, beýleki gapdalyna 41 mündi. Olaryň haýsysynyň agyr gelenini bir Alla bilýä. «Uruş turupdyr» diýlenini eşdenimden ýadyma düýşüm düşdi. Indi o düýşümiň oraşandygyna sähelçe-de şübhäm ýokdy. Obada erkek göbekli bolsa topar-topar edip urşa äkidýädiler. Men düýşüm bilen ýatyp, düýşüm bilenem turýadym. Çola ýerde gana boýaljak elime, ok degjek böwrüme seredip oturýadym. Kän wagt geçmän «öldi» habarlaram gelip ugrady. Menden üç-dört ýaş uly Annaberdi aýagyny aldyryp geldi. Ol uruş gidýän ýerler, ümmülmez tokaýlyklar barada aýdyp berýärkä, göz öňümde düýşüm, agaçlyk ýerde atylyp öldürilişim. Annaberdiň jontaryp duran aýagyna her gezek gözüm düşende ýüzümi sowsamam, uruşdan maýyp dolanyp gelmäge-de müňde bir razydym. Emma  ýaňy durmuşyň süýjüsini duýup ugramda ölüp oturybermegi hiç aklyma sygdyryp bilmeýädim. Meň üçin urşa gitdigim atuwa gitdigimdi. Gaçgak bolup daga-düze çykaýmaga-da hyýal etdim, ýöne, gaçsamam tutulyp düýşümde görşüm ýaly atyljagymy syzýadym. Mende „Uzak ýaşaryn, ogul-agtyk görerin, atam ýaly ak sakgally garry bolaryn“ diýen sähelçe-de umyt ýokdy. Adam öljegini duýsa, ýoluň gyrasynda ýatan daşam gözüne eziz görner eken. Göwnüme ähli zat düýş, diňe şol gören düýşüm hakykat. Gapymyzda eken bir düýp tudum bilenem gujaklaşyp, hoşlaşyberesim gelýädi. Ýok, ölümden gorkamokdym, ýagty jahandan aýrylyşmakdan gorkýadym. Iň kyn ýerem, bu duýgularymy hiç kim bilen paýlaşyp bilemokdym. Kimiň ýanynda dil ýarsam, ýaňy murtuň garalanda ölmegiň nämedigini gözi bilen görüp gelen Annaberdiň ýanynda-da agzasam meni gorkak, dowulçy hasaplajagy belli. Men welin, dowulçam, gorkagam däldim, biriniň duran ýerinde durjagymam bilýädim, her kimiň irde-giçde ölmelidigine-de akylym ýetýädi. Meň diňe ýaş ýigit, gujurly, ýüregim gursagymda gürsüldäp durka ölesim, guma garylasym, çüýräp gidesim gelenokdy. Has dogrusy ölmek hiç, ok deger nädip jan bereniňem duýmarsyň, ýöne şoňa tarap gitme-de iş bardy. Allaň iň uly keremi, meger, ynsany geljegini bilmez ýaly edip ýaratmasydyr. Urşa gitsem yzyma dolanyp gelmejegimi şeýle anyk bilýändigime hiç kimi ynandyryp bilmejegime-de gözüm ýetýä. Muny subut etmek üçin urşa gitmeli, Orsýetiň gür tokaýlarynyň birinde-de okdan ölmelidim. 

- Aý, o wagt hiç kimem uruşdan ölmän dolanyp geljegine ynanan däldir-le.

Rejep ýoluň gyrasynda ösüp oturan agajyň bir ýapragyny silkip ýoldu-da:

- Hawa, hiç kimem ölmejegine doly ynanan däldir, ýöne «belki...» diýen bir umyt uçgunjygy her kimde bardy. Uçgunjyk bolsa-da oň ýüregiňi nähili ýyladýanyny, diňe men, şol uçgundan mahrum adam bilýär, oňa düşünýär, edil çöldäki teşnäň bäş damja süýji suwuň nämedigini bilişi ýaly. Ýagtyň nämedigini kör biler, inim, gözli körçe bilmez.

«Gitdigim gaýdyp gelmerin. Bu gün bolmasa, ertir alyp giderler. Çopan bolup çöle gidäýsemmikäm? Çopanam bolsam äkiderler» diýip kelle döwýädim. Birdenem milisge bolmak kelläme geldi. Milisgä degenokdylar. Üstesine iýjegiň-geýjegiň hökümediň hasabyna. Ýöne nädip milisä işe girjek? Baranyň bilen alaýýalarmy? Gel, diýip gujak açyp duran barmy?

Ýene oturýan-oturýanda oda düşüberýän. «Indi ejemden, öýümizden aýrylyp oturybermelimikäm? Ogulgüle öýlenip bilmän armanlyja, gözümi açyp gidiberermikäm? Atam pahyr şo gije ýönelige «görjegi gowy bolawersin» diýip başymy sypalan däldir. O meň görjegimiň erbet boljagyny edil häzirki syzyşym ýaly syzýan eken. Işan atam janyň agzyndan boş söz çykarmy?! «Menem okdan, senem okdan ölmeli boljak» diýdigi eken» diýip içimi gepledýän. Diş agyrymyň aýrylyşy, atamyň äkidilişi, enemiň sessiz aglaýşy, özümiň atylyp öldürilişim, Ogulgül... bary möýüň kerepleri ýaly şeýle bir inçejik baglar bilen biri-birine baglanypdylar welin, birine degseň ählisi birden yrgyldap, hereket edip daşyma saralyberýärdi.

Özümden sähelçe ýaş tapawutly Meretguly dagyň eline-de powestka berdiler. Indi gezek biziňki. Meretguly bilen hoşlaşýan welin, elini uzadyp, «Dos, aman gal, yzymyzdakylara göz-gaş bolaweriň. Ýöne, senem bahym gitmeli bolaýmasaň. Niçigem bolsa, ýagşylykda ýatla, saglykda görşeli» diýýä. «Bolýa, sag-aman gel. Ejeň dagyny alada etme» diýip, syr bermän gujaklaşyp hoşlaşýan, içimdenem: «Sen gaýdyp geljegiňem bileňok,  gelmejegiňem anyk bileňok. Kim bilýär, belki, ölmersiňem. Ikimiziň aramyzda ullakan tapawut bar Meretguly. Sen öňüňdäki geljegi bileňok, men bolsa bilýän. Geljegi bilmegiň nähili agyr ýükdigini sen bir bilsediň. Pygamberleriň göteren ýüküniň nähili agyr bolanyna indi düşünýän» diýýän.

Atamam atyljagyny iki gün öňünden anyk bilipdir, belki oňa biri habar berip gidendir, onçasyny bilemok, emma atam meň ýaly, közüň üstünde aýakýalaňaç byzbydyklamandy. Arkaýyndy, parahatdy. «Ýazgytdan gaçyp gutulyp bolmaz» diýýädi. Aý, atamyňky hezil,  ýetmişden geçen, görjegini gören garry. Men welin, ýaňy on sekiz ýaşymda. Meretgulyň  obadan çykaryp alyp barýan köne purgunda aýagyny sallap oturşuna gitdigiçe daşlaşýan kepbe tamlaryndan gözüni aýyryp bilmän barşy şu günki ýaly göz öňümde. Mümkin, ol başyna düşjek her kynçylyga kaýyl, «Dolanyp gelerin, inşalla. Kyrk ýyl gyrgyn gelse, ajaly ýeten öler» diýip oýlanyp barýandyr. Şeýledirem. Ýöne meni alyp gitseler beýle pikir edip bilmejegim belli.

Ahyry başga çykalga tapman, raýon merkezine gitdim. Milisgäň naçalnigi Harçenko diýilýäniň ýanyna bardym. Orsça-türkmençe garym-gatym edip, özümiň urşa gitsem hökman öljekdigimi düşündirjek bolýan, neçelnigiň ýüregine rehim indermäge dyrjaşýan. Rehim nire? Gaýta «Sen ýaş, urşa esger gerek» diýýä. Gülümsiräp: „Bolmanda bize kömek edip, jenaýatçy tutup beren bolsaň“ diýmesine-hä asla-da nähili düşünjegimi bilmedim. Tutup eltäýer ýaly hany ogurlyk edip ýören barmy? Adamlar aç ölýä, emma iliň zadyna, kolhozyň harmanyna el uzadýan ýok. Gerek bolsa ogry, haramzada-da gapyşar eken.

Rejep gürrüňine dyngy berdi. Nirä gitjegini bilmeýän ýaly sägindi. Menem ýanynda «Hakykatdanam öljegini şeýle aç-açan duýaýdymyka? Aý, gorkana goşa görnen bolaýmasa. Urşa gitmek daýyňlara giden ýaly däldir, elbetde» diýip oýlanasym gelýärdi welin, ol adamda gorkaklarda duş gelmeýän içki güýji, gaýraty syzýardym. Özümiňem gulluga diýip, otla mündürip alyp gidenlerinde Aşgabatdan çykyberemizde erbet ýüregimiň gysyşy ýadyma düşüp gitdi.

Ors bazarynyň günbatarsyny syryp ilerligine baýyrlyga tarap uzap gidýän uly köçeden kä wagt bir geçip gidýän mele «Pobeda» ýa-da gara «Zim» biziň ýolumyzy az salymlyk gündizlik ýaly ýagtyldanda ýoldaşymy hasam merdemsi görkezýän irimçik agzy, ýüzüne gelşip duran galyň dodaklary, çala tüňňüräk burny, gaşlarynyň arasyndaky iki sany çuň çyzyklara çenli bir pursatlyk aýyl-saýyl görnüp gidýärdi. Içimden bolsa: «Näçe garadan gaýtmaz bolsaňam uruş diýlen eýmendirýändir. Uly il gidensoň goşulyp gidiliberilýändir-dä, ýogsa-ra...» diýip oýlanýan. Birden ýoldaşym hyrra yzyna öwrüldi:

- Ýör, «Gorka» gideli. Birazajyk garbanarys, gije uzakdyr.

Biz Ýokary Sowetiň jaýynyň ilersindäki beýik üýşmek gum depesiniň üstünde gurlan, Aşgabadyň iň meşhur restoranlarynyň biri «Gorka» tarap ýöräp ugradyk. Rejep ýene gürrüňini dowam etdi. Töwerek ümsümlikdi. Sagat ikä golaýlaşyberipdi, şäherde aýak ýygnanypdy. Setanda-seýranda-da öňümizden adam çykanok. Garalşyp duran arçadyr, ors agaçlary, iki gat jaýlar dymyşyp Rejebiň gürrüňini diňleýän ýaly. Diňe ukusy tutan Aý, bu gürrüňi öňdenem bilýän deýin, buludyň aňyrsyna geçipdir. 

- Hawa, şeýdip, Harçenkäň ýanyndan lapym keç çykyp oba gaýtdym. Her birinde sallançak uçubermeli üzümli haýatlaryň, daşy saman suwag bilen suwalan pessejik palçyk tamlaryň gözüme nähili mähriban görünýänini bir bilsediň. Ogulgülleriň öýleriniň deňine ýetdim. Ogulgül diýýänim obaň iň owadan, iň eli çeper, iň işeňňir, iň mähirli, ejemiňem iň göwni ýetýän gyzy. Oňa  höwes etmedik eje, hiç kime aňdyrman aşyk bolmadyk oglan bir barmydyka? «Uruş turmadyk bolsa, belki, bu wagtlar eýýäm Ogulgüle öýlenerdim. Toý ederdik... Bolmanda şu wagt milisge eşikli, aýagym aýnagonç ädikli, egnim pagonly barýan bolsam, çykyp seretmese-de, penjirelerinden-ä jyklardy. Urşa gitsem, gelýänçäm garaşarmykan-aý? Şu wagt ejemi gudaçylyga ibersem diýip pikir edýän hemem öz niýetime özüm garşy bolýan «Ýok, gaýdyp gelmen. Wah, şo düýşi görmedik bolsam bolmaýamy?» diýýän. Içimden igledip barýan bu pikirlerim şu ýere gelende birden sakga duranymam duýmadym. «Düýşümde duýdurylan bolsam, diýmek çykalga gözle diýildigidir. Çykalga-da bardyr, hökman bardyr. Ýogsa, o düýşüň manysy näme?» diýen pikir kelläme gelende tisginip gitdim. Näme men çykalga gözlämokmy diýsene, ýöne hany çykalga? Gaçgaklyk etjekmi? Gumuň jümmüşinde ýyllap ýaban ýatjakmy? Iýjegiňem töweregiňi talap tapjakmy? Beýdip namartlanymdan-a urşda ölenimem gowy. Şeýdip, telbe diýseň telbe däl, sag diýseň sag däl – özbaşyma düňderlip, düňle bolup ýörün. O wagtlar kolhozyň ekinine suw tutýadym. Bir günem aladaňdan egnime pilimi atyp obadan çykyp, ekinçilige tarap ugradym.

Rejep ýene gürrüňiniň arasyny böldi. Biz «Gorka» ýetdik. Mark Bernesiň «Garaňky gijesi» gijäň asudalygynda uzaga ýaňlanyp gidýärdi. Naharyň ýakymly ysy burnumyza urdy. Rejep öňde, menem yzynda howlukman ýokaryk çykyp ugradyk. Beýige galdygyňça şäher aşaklap eliň aýasynda ýaly görnüp barýar. Ýer yrananda-da ýykylmadyk un kombinatynyň çyralary görünýä. «Birinji maý», «Azatlyk» köçeleriniň yşyklary uzaga uzap gidýä. Biziň ýaşaýan ýerimiz - «Gaža» diýilýän garaňka bürenipdir. Çen bilen biläýmeseň, görünýän zat ýok. Gündogar tarapymyzda Lenin bagy. Leniniň ýadygärliginiň çyralarynyň yşygy töweregindäki agaçlaryň  başyna jähek çekip, owadan görkezýä. Arman Leliniň öňüni arçalar tutupdyr. Restoranda adam ýok diýerlik. Kyrk-kyrk bäş ýaşlaryndaky bir harby ors adam ýanyndaky özünden has ýaş görünýän zenan maşgala bilen bir zadyň jedelini edýär. Saryýagyz dolmuş pyýadanyň gowy serhoşdygyny dym gyzyl bolan ýüzi aýdyp dur. Oň bilinde sapança görünýärdi. Megerem, ulyrak organ işgäri bolarly. Iki sany ýaş türkmen ýigitlerem, özleri deň-duş rus gyzlary bilen çetki stollaryň birinde otyrlar. Wagtal-wagtal olaryň gülki sesleri aýdymam basyp gidýär. Oglanlaryň egnindäki ak ýüpek matadan tikilen ýakasy nagyşly ukrain köýnekleri hasam akjaryp ýagta ýalpyldaýar. Bolany. Başga adam ýok. Tans meýdançasy boş. Dogrusy, meň restoran diýlen ýere birinji gezek gelşimdi. Özümem öýdeçildim welin, üstesine oglundan zady gysganmaýan puldaryň oglam däldim. Rejep welin, edil öýlerine gelen ýaly arkaýyn. Ofisiant gyz ony görüp, ýyrşaryp, göni bize tarap gaýtdy. Bizem boş stollaryň birine geçip oturdyk.

- Taneçka, garbanar ýaly bir zat getir. Onsoňam... – Rejep iki barmagyny birikdirip şyrkyldayp goýberdi. Yşarata düşüş gyz derrew yzyna ýumlugaýdy.

- Hawa,  şeýle dos jan. Sen gowy oglan bolarly, düşbi seredişiň bar. Birhili ýüzüň ýakymly.

Garaşman durkam agam ýaly adamyň beý diýmesine gyzaryp gitdim. Ol meň gyzaranymy görüp hasam göwnihoş güldi. Oňa çenli ýelgamak ýaly gyz iki sany kotlet bilen arak getirdi. Rejep:

- Dos, şu gün men-ä garşy bolmasaň ýüz gramjyk içjek. Ýöne sen içme. Niçigem bolsa iş wagty ikimizden  birimiz bir içgili bolmaly – diýip bulguryny doldurdy.

Rejep nahara başlamanka bir bulgury boşatdy. Oturgyçda oturmak, çarşak bilen nahar iýmek aýbogdaşyňy guraga-da saçakdan bir kesemen ýylysy gitmedik, ysy janyňy alyp barýan çörekden döwüp, bir jam çekdirmani öňüňe alan ýaly bolmasa-da birhili dereje berýädi. Beýige çykdygyňça howa-da hasam durlanýan bolarly, gije owadandy. Men araksyzam özümi arşyň bäri ýanynda oturan hasaplaýardym. Üstesine-de Aşgabadyň merkeziniň asudalygyna seretmek ynanylan adam. 

Birden Rejep barmagyny asmana çommaltdy-da:

- Aý ýene maňa bir zatlar diýýä. Bilýäňmi o näme diýýä? – diýip gussaly ýylgyrdy.

Onuň ýylgyryşynda şadyýanlygyň sähelçe ýokundysam ýokdy. Lowurdap duran alyn dişlerine asla kybap gelmeýän ahmyrdan, armandan doly gözlerine bakmagam agyrdy, olara bir gözüň kaklyşansoň aýyraýmak ondanam kyndy. Ýoldaşymyň barmagyny çommaldan tarapyna zordan gaňrylyp seretdim. Ýokaryk çykanymyzdanmy ýa öňündäki bulut syrylandanmy dolan Aý hasam ýagtylan ýaly görünýärdi. Hakykatdanam bir zatlar diýäýýäne-de meňzemän duranokdy. 

- Azara-da galma oňa düşünmersiň. Gowsy, gürrüňiň yzyny diňle. Onnoň aladaňdan suw tutmaga barýadym. Edil şu günki ýaly ýazyň günüdi, daňyň reňki üýtgeşik, tämiz howa, dünýä täsin saz çalýar. Meni welin, bu gözellik gysyp-gowurýar. Günlerimiň sanalgydygyny şeýle bir syzýan welin, edil Ezraýyl bilen tirkeşip ýören däldirin öýdemokdym. Egnimdäki pili aýlap ýere urup göni daga tarap tutduryberesim gelýär. Obadan çykyberendirin-dä öňümden egni köne güpbüli, saç-sakgaly ösen arryk uzynak biri çykdy. Deňinden geçiberjek bolsam: - Eý, Rejep! – diýip gygyrýa ýaňky. Bir bada daňyň ümüş-tamşynda gözüme görünäýýärmikä öýtdüm. Aljyrap nätjegimi bilemok. Ýogsa ony gygyran badyna tanadym. Ol menden iki ýaş uly, ilerrägimizde ýaşaýan Sylapdy.

- Saglykm-ow! Oba-gara gurgunçylykmy? Men Sylap how, nätdiň-aý, tanamadyňmy? Men zordan, sakawlap:

- Sylap, sen-maý? Hany... sen... urşa gitmediňmi? – diýdim. Sowalyma Sylabyň ýüzi sallanaýdy:

- Aý, obamyzy, ejemi-kakamy göresim, olar bilen ýekeje käse çaýy bile içesim geldi. Gaçyp gaýtdym.  Didarlaryny bir görsem, soň yzyma barjak – diýýä. Gulaklaryma ynanmadym. Uruş näme obaň mekdebimi gaçyp gaýdyberer ýaly.

- Gaçyp gaýtdym diýýäňmi? Uruşdanmy? – diýip gaýtalap soraýan welin:

- Hawa. Aý ýarym bäri ýolda. Hernä tutulmadym. Hany gel, elleşeli-le, how – diýip meni gujaklady. 

- Sen tutularynam öýdeňok-la? Arkaýyn gelýäň... – diýip henizem gözlerime ynanamok. Ol bolsa:

- Rejep jan, gaçyp-bukulyp gören günümi it görse gözi agarar. Ýöne indi obama geldim-ä. Hanhajykka öýmüz. Onnoňam meň gaçgak gezmek niýetimem ýok. Öýümiziň  ysyny bir gursagyma doldursam bolýa, soň „Yzyma iberiň“ diýip özüm barjak – diýýä.

Birden Harçenke neçelnigiň „Bolmanda bize kömek edip, jenaýatçy tutup beren bolsaň“ diýeni aňymda ýyldyrym çakan ýaly bolup gitdi. Ine, saňa jenaýatçy. Sylap  welin, şonça ýoly tutulman geçensoň edil obasyna gelende tutularyn diýip pikirem edenok. Onda-da menden beýle zat çykar öýdenok. Ikimiz elimiz sapanly eriklikde, baý, sar tutandyrys. Ol:

- Seýidem öldi. Bile topçy bolduk... Öýlerine habar etmeli. Ýa habar aldylarmy? – diýdi. Men öz niýetim bilen başagaý oň näme diýýänine düşünmedim:

- Kim Seýit? Ataly agaň oglumy?

- Hawa. Aý, Rejep dos, uruş ýaman zat. Onuň erbetligini göz öňüňe-de getirip bilmersiň. Seýit neresse elimdejik jan berdi. Özüň nähili, ejeň ýagşymy? – diýende onuň ýüz-gözüniň garaört bolany gözüme ildi. Neressä nebsim agyryp gitdi. Hany, saglyk bolsun.

Rejep ikinji bulguram göterdi. Bir salym dostuna duşuşyny täzeden kinoda görýän ýaly göz öňünden geçirýän bolarly, öňündäki naharyna tiňkesini dikip dymyp oturdy. Soň nahardan datman diýen ýaly ýene bir bulgury boşatdy.

- Nirde galdyk? Hä, o menden hal-ahwalymy sorady. – Heniz-ä äkidenoklar. Sen çyndanam ýene yzyňa, urşa gitjekmi? – diýip niýetimi akylymda aýlaýan. Asylam Sylap türk, ynanjaň oglandy welin, şonda-da ony sepini bildirmän aldap ele salmalydy. Oň tutuljagy belli, esasy zat hiç kime ýetirmän özüm tutmalydym. Neresse boýnuny burup:

- Dagy alajyň näme? – diýip, naýynjar maňa seretdi.

Men pilimi beýläk, ýoluň gyrasyndaky çaýyrlyga zyňdym-da elimi Sylabyň egnine atdym.

- Şonça ýoly geçip, tutulman gelipsiň indem yzyňa gitjek bolma, dost. Bilýäňmi, men Harçenkäni tanaýan. Milisgäň neçelnigi Harçenke. Ikimizem milisä işe gireli. Milise boldugyňam urşa alynmaly däl diýip kagyz berýäler. Özem häzir gideli. Öýüňize barsaň, miliseler gelip tutup alyp gitseler erbet bolar. Ýör gideli, Harçenke  gowy adam. Oň saňa rehimi iner, yzyňa ugratmaga dözmez – diýip saýrap başladym.

Sylap maslahatymy bir bada akylynda aýlap bilmedi. Bagtygaraň obasyna, obadaşyna, onda-da bile oýnap ulalan dostuna duşanyna akly başyndan uçupdy. Men ikinji gezek Harçenke bilen dostdugymy aýdyp, ynandyrmaga çalyşdym. Kerep aýlaýan möý kimin oň bir sagyna, bir çepine geçýän. Dogrusy, şo wagtky aýdanlarymy şu wagt gaýtalabam biljek däl, edil biri agzyma salyp berýän ýaly, aýtjagym öz-özi dilime gelip dur. Sylap nätjegini bilmän ýaýdandy. Ol obasyna gelipdi. Öýlerine-de ses ýetim galdy, ýöne meň aýdýanlarymam ony imrindirýä.

- Öýe barsaň, oturyp-oturmankaň ejeňi agladyp südürläp alyp giderler... Urşa gitmän bärde galyp bolsa oňa ýetesi zat barmy? Elimiz kagyzly geleris welin, adymyzy tutan bolmaz. Görýäň-ä şu wagta çenli meň urşa äkidilmeýänimem Harçenkäň arkasyndan. Ýöne bu gep ikimiziň aramyzda galsyn. Ýaman gowy adam. Özem türkmenleri şeýle gowy görýä. Ýör, gideli. Biz barýançak olam işine ger, ýör – diýip arkasyndan itip diýen ýaly öňüme salyp raýon merkezine alyp ugradym. Sylap aldanýandyryn, dosty äkidip tutdurar diýip göwnüne-de getirenok. Şeýle gowy, ýüregi arassa, sada oglandy-da. Onuň „Tutuljak bolsam ýolda tutulardym, indi geldim“ diýen düşünjesine şeýle bir berk ynanşy, meň urşa gitsem ölerin diýip ynanşymdanam berk bolmasa, gowşak däldi.  Şonda-da:

- Şu wagt göni gidibereli-maý. Bolmanda salamlaşyp bir... – diýip gaňrylyp-gaňrylyp obamyza ýetimiň seredişini edip, özelenip seretdi welin, ýüregim jigläp gitdi.

- Sen dogrudanam o Harçenke diýýäniňi gowy tanaýaňmy? – diýýä. Menem:

- Hawa how. Tanamasam seni äkiderinm-aý. Näme maňa-da ynanaňokm-aý? – diýip gaýta ony götünogry edýän. Ahyry:

- Aý, ýör. Kysmatda näme bolsa görübiris-dä. Seniň diýeniň bolsun Rejep dos – diýdi.

Biz tirkeşip raýon milisiýasynyň jaýyna bardyk. Sylaby daş işikde goýup, özüm naçalnigiň ýanyna girdim. «Gaçgak tutup getirdim» diýdim. Gökden düşen ýaly bolup duran naçalnige zordan ýagdaýy düşündirdim. Maňa düşünen badyna-da naçalnik telefony galdyrdy, gözümiň alnynda gaçgak ýigit Sylabyň goluny arkasyna gaňyrdylar. Neressäň bar diýeni:

- Dost, bu näme etdigiň boldy?! 

- Sen... öňi-soňy yzyma gitjek diýdiň-ä...

Ol jogap bermän ýüzüme tüýkürdi. Şeýle dos.

Içgidenmi ýüzi birhili agaran ýaly görünýän Rejep aýna küýzejikdäki iň soňky aragam bulguryna guýup, ýüzüniň ugruna içdi, tarelkasyndaky kotletden sähelçe bölejigi agzyna saldy. Garşymda oturyp dostuny satyşyny aragyň arasynda gürrüň berip oturan bu adama näme üçindir ýigrenç bilen garap bilmeýärdim. Ýöne, dogrusy, öňkim ýaly gözügidijem seredemokdym. Özüne çekiji, milisiýaň işgärine däl-de kompozitoramy ýa-da dagyň eteginde ýaşap, çagalaryny aw awlap ekleýän, hiç kime garaşsyz, ile-de kän goşulman özbaşyna ýaşap ýören adama meňzeýän bu kişi hakynda aňymda düşnüksiz duýgular döreýärdi. Dogry, urşa gidäýmegem aňsat däldir welin... Onuň öňündäki naharynyň ýarsynam iýmändigine gözüm düşdi. Gazly limonady owurtlap oturşyma:

- Soň nähili boldy. Sylap ejesi, kakasy bilen görüşip bir bildimi? – diýdim.

- Soňmy? Soňuny ýör daşarda gürrüň bereýin. Ýör Lenin bagyna gideli-le. Näme üçindir şo bagy aýratyn gowy görýän.

Biz ýerimizden turanymyzda ak ýüpek köýnekleri garaýagyz ýüzlerine gelşip duran oglanlardyr sary saçlary çyraň yşygyna hasam altyn öwüsýän saryýagyz gyzlaram öň ýanymyzdan aşak düşüp ugradylar. Olary synlap, Rejebiň gürrüňini berýän günleriniň barmak büküp sanaýmaly ýyl öň bolup geçenine-de ynanmak kyndy. Biz ýuwaşlyk bilen gündogarlygyna Lenin bagy diýilýän, duşuşylýan, dynç alynýan, gül goýulýan, Aşgabatda uludan-kiçä her kimiň belet ýerine tarap ýöräp ugradyk.

- Hawa, şeýdip, Harçenko gaçgagy ele salandygy üçin sag bolsun aldy, o-da meni işe. Sylap ejesi, kakasy, jigileri bilen otla mündürilende görüşipdir. Özüni ugratmaga gelen garyndaşlaryna:

- Didaryňyzy görsem razydym, çaý içip oturmagam nesibämde ýokdur-da. Dolanyp        gelmesem gandarym Rejepdir – diýipdir. Dolanybam gelmedi. Şeýdip gan bergili boldum. Milisä işe girenimden ejemem alyp raýon merkezine göçdüm. O wagtlar enem pahyr-a dünýeden ötüpdi. Niçigem bolsa Sylabyň gan algysyny almaga gelen bolmady. Ogulgüle-de öýlendim. 

Ýyllar geçiberdi. Urşam gutardy. «Uruş gutardy» diýlende her kim begenendir ýöne men ölümi ýeňenime begenjimi hiç zat bilen deňär ýaly daldi. Indi maňa okdan ölmek ýok. «Boljak işe çäre barmy» ýa-da «Ýazgytdan gaçyp gutulyp bolýamy» diýlenini eşitsem gülküm tutup, zordan özümi saklaýadym. Tutuljagyna gözi ýetip durka-da gaçmaga hyýalam etmedik atam, saňa akmak diýerler. Atam bolsaňam, näçe okumyş işan bolsaňam, öte nadan ekeniň. Sowatsyz adamlar-da. Ýöne seň ynjydan adamyň-a bolmandyr. Diňe nadanlygyň üçin atypdyrlar. Ýöne adamy nadanlygy üçin atjak bolsaň, Ýer togalagynda adam sany sanaýmaly bolaýmasa. Dogrusy, «Ýazgyt» diýýäniňe düşünmeýşim ýaly, atylşyňa-da düşünemok. Düşünmeýän nadan boljak bolsa, onda menem nadan. Ýöne eýläňe-beýläňe seretmänkäň geçip barýan ömürde ömürden gymmat zat ýok – şon-a bilýän. Hawa, senem öljegiňi bildiň, menem. Muny öňünden bilmek uly jogapkärçilik, agyr ýük. Ýöne sen «ýazgyt», «kysmat» diýip, onuň çözgüdini Allaň boýnuna atdyň. Şoň üçinem rahat, parahat öldüň, men welin, ony öz boýnuma aldym.  Ahyram uruna-uruna diri galdym. Tüýkürse tüýküribersin Sylap ýüzüme. Ynanmasyn. Kim oňa gaçgak halyňa öldüriljek göle ýaly yzyma düşüp milisä bar diýdi? Ýeri ejesi bilen bir käse çaýy içdi näme, içmedi näme? Öýüniň ysyndan kükregini doldurjakmyş. Öňi-soňy tutup alyp giderdiler. Muňa ýaşaýyş üçin göreş diýýäler. Göreş bar bolsa ejizem, akmagam bolaýmaly. 

Rejep durdy-da göni gözümiň içine seredip:

- Aýt maňa, dünýede jandan eziz zat bamy? – diýdi. Soňam badyny saklap bilmeýän, beýikden aşak gaýdan ýük maşyny ýaly jogabymy eşitjegem bolman ikinji soragyny berdi:

- Bilýäňmi, bu zatlary saňa näme üçin gürrüň berýänimi?

Men näme diýjegimi bilmän ýaýdandym.

- Öňi-soňy muny saňa ýetirerler. Üstüni dolduryp, owadanlap, «Aý, şo dämi, jan ýaly dostuny tutduryp, milisgä girip uruşdan galan züwwetdin» diýip, agyzlaryndan tüýkülik syçradyp, lezzet bilen gürrüň bererler. Beý diýsem, her täze geleniň öňünden çykyp Sylaby tutdurşymyň kyssasyny aýdyp ýörendir öýtme. Näme diýseler şony diýsinler, kimiň züwwetdindigini özüm gowy bilýän. Bar, düýşümi beýlede goýaly. Şonda men näme etdim? Halanmaz, döşümden itiler, yzymdan hyşy-wuşy gürrüňler eder ýaly näme etdim? Hawa, ölesim gelmedi. Kimiň ölesi gelýä? Her kim başga alaç tapman urşa gidýä. Men alajyny tapdym, şoň üçin günäkärmi? Ol akmagy öňi-soňy tutjakdylar ahyryn, özem gaçjak däldi.

Ellerini ýumruklap, birden ot düşen ýandaga dönen pyýada, edil şoň ýalam tapba dymdy. Biz bir sellem sesimizi çykarman gitdik. Soň ol hetjikläp:

- «Durmuş  -  ýaşaýyş üçin göreşdir!» ine, akylly aýdylan söz. Oýnamaga oňa Karl Marks diýmeýäler – diýdi. Rejep atasy bilen gürleşýämi ýa öz-özüne eden işiniň dogrudygyny subut etjek bolýarmy – düşüner ýaly däldi. Ýöne ol meni unudana meňzeýärdi. Birden ol sakga durup, ýene Aýa tarap barmagyny çommaltdy-da:

- Aýdaýynmy Aýyň näme diýýänini? Ol «Gaçanam Alla diýer, kowanam» diýýä – diýdi.

Içen aragy kellesine uran, gözleri köçe yşygynyň ýagtysyna hasam gyzyl, öçüksi görünýän Rejep hahahaýlap güldi. Onuň gülküsi ümsüm, ses-sedasyz gijede hasam ýakymsyz eşdildi.

- Bilýäňmi, milisede hem ogry-jümrüleň arasynda ýörgünli bir gep bardyr: «Tutulmadyk ogry däl» diýýändirler.

Men indi içgili pyýada bir zadyň üstünden barmasa kaýyl bolup başladym. Garaşyşym ýaly, ol syrtyndaky gaýyş gapdan sapançasyny çykardy. Aýyň ýagtysyna nili lowurdap duran sapançany onuň elinde görüp süňňüm gowşady. Aýaklarymda ysgyn galmady. Rejep welin, göwni bir ýaly onuň tutaryndan içi okdan doly magazini aldy. Onuň içindenem dört sany oky eliniň aýasynda goýdy-da «gör» diýýän äheňde maňa tarap uzatdy.

- Ine, men şu okdan, gurşun gülleden ölmelidim, düşünýäňmi? Sen muňa düşünmersiň. Aslynda, bu zatlary saňa nähak ýere gürrüň berdim.

Onuň aýasyndaky oklara jadylanan ýaly seredýädim. Ol gysymyny gysdy. Onuň kiçijikkä bugdaý dänelerini gaçyrmajak bolup gysymyna gysyp barşyny gören ýaly boldum. Ol az salymdan aýasyny açyp oklary howlukman yzyna, magazine dykyşdyrmaga durdy:

- Sylaba welin, çynym bilen minnetdar. Ogulgüle öýlenenim, abraýly, goragly, ýanyň ýaragly işim, uruş ýyllary işimiň arkasyndan uly il iýere zat tapman sarun iýende-de horluk görmänim, her şatlygym, begenjim, hatda gülküm üçinem minnetdar. Elimden gelsedi, ol akmaga ýadygärlik galdyrardym. Inijik, seň ýüregiňe düşäýen-ä däldirin? Bagyşla, bir azajyk içdimem, joşdumam. Öňem biri «Içýänime içim ýanyp içýän» dýýämi, menem şoň ýaly gürleýänime içim ýanyp gürleýän.

Ýene az salym sesimizi çykarman ýöredik. Aý zergär kimin dünýä altyn çaýýardy.

- Özümiň-ä ýüregime düşdüm. Pikirlenip görsene – tutulmadyk ogry däl, gaçanam Alla diýer, kowanam. Bolmanda gaçýan şeýtany çagyraýjak ýaly-da welin, gör, ikisiniňem Alla diýşini. Ikiňem şol bir zada sygynýan bolsaň, onda gaçmakda, kowalamakda näme many bar?! Şeýle dälmi? Näme diýselerem olaryň biri dilinde Alla diýse-de ýüreginde şeýtany çagyrýandyr-laý. Aý, esasy zat ele düşmeseň boldugydyr-da. Munuň Allasam şol, şeýtanam. Menem Alla diýdim, Sylabam. Bir adamyň şol nälet siňmiş urşa gatnaşany-gatnaşmany bilen üýtgän zat bolarmydy? Bolmazdy. Emma säwlik bilen bagty getirip bir adam diri galdy. Ol adamdan soň ýurdyň ykbalyna täsir edip biljek ogul dogaýsa näme diýersiň? Bolup biljek zad-a, şeýle dämi?

Ýoldaşymyň ýeke özi ýene hahahaýlap myrtar güldi-de, soňam esli wagt dymdy. Belki, meň bir zat diýerime garaşandyr. Dogrusy, menem indi onuň dymanyny kem göremokdym. Emma ol uzak dymmady. Bilmedim, eýýäm näçinji çilimini otlanýanyny, otluçöpüň çöpüni ýanyp gutarýança elinde saklap, onam birinji gezek görýän ýaly synlap durşuna:

- Bilýäňmi, biziň çagamyz bolanok. Öýlenenim sekizinji ýylyň içi, ne ogul, ne-de gyz – hiçisi – diýdi. – Barmadyk dogtarymyz, etmedik emimiz galmady. Ahyry ejem osmakladyp, Sylabyň garry ejesini razy etmelidigimi aýtdy. Bir palçy: «Birini gaty erbet ynjydypsyňyz, şoň razyçylygyny almasaňyz perzendiňiz bolmaýa» diýipdir.

Gitmejek bolup kän gezdim. Soň öz göwnüme-de palçyň gepi dogry ýaly boldy durdy. Şol wagtlar Sylabam düýşüme girdi. Düýşümdirem öýtmän, derrew oň bilen razylaşjak boldum. O welin, razylaşmady «Git, ejemi razy et» diýdi. Hopugyp oýandym. Bu düýşden soň birden-birden dünýäni unudyp, asmandan gaçan ýaly, ähli zady geň görüp, akylym haýran oturmany çykardym. Ogulgül görgüli «Näme bolýa, gyýw, saňa?» diýse-de «Aý, bilmedim, töweregim, bar zat düýş ýaly» diýýän. Gijeler oýanyp, «Wah, şu wagt enem jan gelsedi, meni Bibi Patma janyň ýoluna çykarsady, biziňem ýekeje çagamyz bolsady. Ogul gyz diýjek däl, öýden bir arlygyň ysy gelsedi» diýýän. Mesele çagada-da däl. Çaga meniň üçin çaga däl, aklygymyň delili. Çagam bolsa Sylabyň meni bagyşladygy, Allaňam günämi geçdigi boljak... Perzentsiz gugaryp ýörsemem özüm üçinem, uly il üçinem men ýakasy gaýyşly, ýüzi gara... Düşünýäňmi ejem osmakladyp, aňar ýaly edip maňa Sylaplara gitmelidigimi emaý bilen düşündirýä. «Sylabyň ejesiniň ýüregine bitmejek ýara saldyň, git isle janyňy alsyn, isle-de bagyşlasyn» diýenok. Ogulgüliň sesini çykarman seredişini bir görsediň, ejemiň osmakladanam müň paý gowy eken diýersiň. Şeýle bir ýowuz, geçirimsiz, ahmyrly seredýä, ýöne ýeke agyzam dil ýaranok. Bolmanda adam: «Bolar, işalla, sabyr edeli» diýer. Men göwünlik beren bolsamam artykmaç bir zat dilinden sypar öýdüp gorkýan ýaly, derrew gürrüňi üýtgedýä. Gijelerine şeýle bir ýüregim gysýa, hiç uklap bilemok. Içimde bir zat üzülip barýan ýaly. Ony üzmejek bolup, büküdip, aýaklarymy ýygnap düýrügýän. Gaýta, nobatçylyk etsem ýene ýagşy. Ýöne näme üçindir şu gije beýleki gijelere meňzänok. Şeýle bir içimi dökesim gelýä, sen bolmadyk bolsaň garalyp duran arçalara, asmandaky Aýa gürrüň bererdim... Ahyry oba gidip, Sylabyň ejesini görmegi ýüregime düwdüm.

  Häzir ýazyp otyryn welin, Rejebiň bu zatlary gürrüň berýärkä wagtal-wagtal çüňke gabalan möjek ýaly öçli seredişini, birdenem gözleriniň ejizligini görkezmejek bolup obadan çykyp, ölümine garaşyp ýatan garry köpegiň boşan, agyr gussadan başga ähli zatdan boşan öçük gözlerini, käte janygyp ellerini galgadyşyny, käte-de ysgyn-mydaryny ýitirip ädiklerini zordan ýerden göterşini, başga-da onuň içindäki harasadyňmy, agyňmy, alaçsyzlygyňmy daşyna çykyşyny görkezýän zatlary ýazyp bilmeýändigimi duýýan. «Gorkadan» arasy bäş ýüz metrden daş däldir welin, ýedi menzili aşan ýaly bolup ahyry Lenin bagyna-da geldik. Sosna agaçlary elektrik yşygynyň ýagtysyna hasam goýy ýaşyl görünýär. Çyraň yşygynyň alarak düşýan oturgyçlaryň birinde oturdyk. Rejep indi meniň ýüzüme-de seredenokdy. Ýüregindäki azary egismegiň ýerine, gaýta, derdiniň agralýany görnüp durdy.

- Hawa, ahyry obamyza gitdim. Milise eşikli gideýin diýdim. Şu eşigem özüme gorag edinen bolýan. Ýagy bilen garpyşjak ýaly – syrtymda-da pistoledim. Obamyz tanar ýaly bolmandyr. Ýer yranandan soň täze ýurda göçüpdir. Hatar-hatar jaýlar. Tok çekilipdir, krandan suw akyp dur. Annaberdi agsagam kolhoza başlyk bolupdyr. Garaz, soraşdyryp Sylaplara bardym. 

Sylabyň ejesi Amanbibi eje garrapdyr, gözleri kütelipdir, meni tanamady. Kim bilýär tanasy gelmedigem bolsa belli däl. Gapylaryndan «Salowmaleýkim» diýip girenimden ýalňyşanymy bildim, ýöne yzyma dolanmaňam ebeteýini tapmadym. Niçigem bolsa, tanaýan däldir diýip: «Meni siziň ýanyňyza Rejep iberdi. Amanbibi eje razy bolsun, meň başga alajym ýokdy diýdi» diýen boldum. Pahyr «Kim Rejep?» diýýä-dä. Menem näme diýjegimi, nädip düşündirjegimi bilemok, näme «Ogluňy tutdyran Rejep» diýeýinmi? Hernä birden özi içini çekip, «Hih! Omy?» diýdi. Ol «Hihi» eşdenimden awtomadyň okuna tutan bolsalar beýle yza çekmezdim. Sakawlap «Şeýtmese, oň özünem urşa aljak ekenler... razy boluň, Amanbibi eje» diýdim. Ýer ýarylmady, men girmedim. «Şu diriligimden urşa gidip ölenem bolsam gowy bordy» diýen pikir ilki gezek Sylabyň ejesiniň öňünde oturkam oňurgamdaky ýülüklerimi sanady. Görgüliň garryja, horja barmaklarynyň sandyraýşyny bir görsediň. Adam ýaly binamys mahluk ýokdur. Hany turup gidip bilsem, gara dere batyp, ölübilmän otyryn. 

«Hä, oň bilen bile işleýäňmi? Bilýän janym. Indi hemmesine-de düşünýän. Neressämiň kysmaty şeýle bolmaly, okdan ölmeli, ýat ýurtlarda galmaly eken. Ýogsa, şonça ýoly geçip, tutulman-gapylman, gapyň agzyna gelende-de şoňa duşaýmalymy? Boljak işe çäre ýok diýleni. Ýöne bir didaryny ganyp-ganyp görüp bilmedim, käsejigine çaý guýup berip bilmedim, şoňa neme edýän. Alla ony gorajak bolup, Sylap jana şonça ýol geçirenem bolsa bize bilme ýok. Allaň işine akyl ýetýämi, köşek. Kä wagt ýeke özüm çagamy ýatlap oturýan-oturýanda pikir edýän, her zat göwnüme gelýä. Kakasy Işan jan atamyzyň yzyndan gidip – gelmedi, çagamam agtygy üçin şeýle boldy. Işanyň itinem bihal görme diýilmänmi, o-da Işan janymyzyň agtygydy-da. «Şehit çagam, oňa sebäpkär bolup, sogabyny artdyrandyr, belki» diýibem özümi köşeşdirýän. Öňi-soňy ölmeli. Ömür diýlen ölüme barýan ýodajyk ýalydyr-da, janym. Ýöreseň gutarmajak ýol barmy?! Ýolunyňam, ýodasynyňam sadagasy bolaýyn, ýöne berenje ýolunda azaşdyrmasyn. Razydyryn, men ölýänçäm oba göçüp gelmese bor...»

Amanbibi ejäň keçäň gülüni gasyn-gasyn bolup giden süýem barmagy bilen dyrmap, başyny galdyrman aýdan  bu sözlerini diňlänimden soň şo ýerde takga janym çykaýmalydy – çykmady, turup gaýtdym. Mundan-a agamyzyň ganyny aljak diýip inileriniň biri böwrümden ak saplyny geçiren bolsady... Görgüliň ogluny, Sylap dostumy ikinji gezek öldüren ýaly boldum. Ak gyňajam daňynypdyr welin, edil garry enem-dä. Öwrüp-aýlap itsiňem diýip goýberdi. It bolsaň it diýilersiň-dä. Ýeri bir käse çaýy guýup berdiň näme, bermediň näme, iki arada bir adam ölümden gutuldy ahyryn. 

Sylaplardan bolsa iki-üç tamy geçendirin-dä, öňümden keýtikläp, bir goltugy pişekli Annaberdi çykdy. Nädeýin, salam berdim.

- Sen-maý, bäh, ölme-de ýit diýleni – diýip gaýta-gaýta gaýtalaýa, elini kölegelidip başdan aýaga synlaýa. Adam bir hal-ahwal sorar. Meň birden erbet gaharym geldi. Ýok, Annaberdä däl, ähli zada. Oň jonnuk aýagyna, öz aýagymyň abatlygyna, ölmänligime, ölmeýänime... Degen ýerini iýip barýan aşgar ýuwudan ýaly boldym – içim  eräp gitdi. Diňe boşlukda dar agajyndan asylan kimin ýüregim hallan atyp dur. Ýoknasyz ýylgyrdym-da:

- Ölübermeli bormy? Menden mesiň gözi çyksyn. Özüň horlanypsyň-la? Iş känmi? Başlygam bolupsyň,  tüweleme, gutly bolsun. Şähere düşýänsiň-ä, habarlaşaýaňogam. Öýe gelsene, könäni ýatlaşarys, oturarys – diýip, üstüne süründim, götinogry etdim.

Meň bihaýalgymdan indi ol haýa etdi. Birhili müýnürgedi.

- Aý, hawa... Işem kän... – diýip ýere bakdy.

- Işe gutarma barny, Annaberdi. Aý, Sylaplara bardym...

Ýeri nirä baranyňy kim soraýa diýsene, yzyny düşündirip bilmän dymdym. Annaberdem gep tapmady. Ahyry ýene özüm:

- Bolýa-da, saglykda görşeli – diýip ýolumy dowam etdim.  

Obadan saýlanyp sähel ýörändirin-dä, birden ýalt edip ýoluň gyrasyna seredenimi duýman galdym. Bir wagtky suw tutýan pilimi taşlan çaýyrlygymy göräýerin öýtdüm. Göwnüme pilim oklan ýerimde ýatan ýaly, öňümdenem egni köne güpbüli, saç-sakgal basan Sylap çukaýarly göründi. Çyksady, öňüne düşüp öýlerine alyp barsadym, ejesine buşlasadym. Soňam bile urşa gidip, gar ýassanyp bileje ölsedim. Emma çaýyr-da galmandyr, pilem. Diňe öňki öýmüziň ýeri garalyp bildirip dur. Ekenje tudumam öňküsi ýaly ýapraklap otyr. Gaýta ýognapdyr, ulalypdyr. Onuň sagdynlygyna gözüm gitdi. Atamam şo ýerden tutup alyp gidipdiler. Dişim agyranda-da enem bilen ho tarapa gidipdik...

Hawa, garaz obamyzdan bahymrak daşlaşanymy kem görmedim. Şol wagt niredendir bir ýerden çykan ykmanda köpegem alkymyma geldi-de ýüzüme jiňkerlip duruberdi. Hor düşen itiň myrtar sypatyndan dünýäm öňküsindenem beter daraldy. Oň perişan, betnyşan pormysynda özümi gören ýaly boldum. „Ýit!“ diýip, ýerden kesek almak üçin egildim. It seňkildäp  gaçmak bilen boldy. Menem papagymy piserdip şähere gidýän uly ýola tarap haýdadym. Syrtymdaky pistolediň gatysam endamyma batyp gidýärdi. Ony çykaraga-da çekgämden ýeke oky goýberäýesim gelýärdi hem hakykatdanam şeýdäýerin öýdüp, adamly ýola garşy ýelkidikläp, aýak aldygyna ýöreýärdim. Indi seredýän welin, Amanbibi eje meni bagyşlady, bagyşlamady, hatda oglum bolaýanda-da, aslynda, üýtgejek zat ýok eken. Oglumam atasynyň kimdigini ýaşyryp ýaşar. Şol oglum, oglumyň oglam bir  hata iş ýa jenaýat etse, «Bulaň atasy şeýdip diri galandyr, dünýede hasapsyz zat ýokdur» diýiljegi belli. Meň jenaýatçylara gözüm gidýä. Olar berlen ýyllaryny oturyp türmeden çykanlaryndan soň «Elim bilen etdim, egnim bilenem çekdim» diýip bilýäler. Maňa welin ne jeza bar, ne amnistiýa – kyýamat ahyra çenli... Hatda Amanbibi eje-de «Razydyryn» diýýä...

Ýeri Annaberdide näme günä bar?! Sen özüň şeýle durmuşy saýlap aldyň. Indi bigaýratla, mert dur,  çyda, çydama – öz işiň. Her kimiň ömründe özüne kesýän bahasy bar, şol bahaňam diriligiň bilen ölümiň arasyna atylan köpri. Sen şoň üstünden ýöräp, o tarapa geçmeli. Mesele diri galmakda däl, ölmegi başarmakda eken. Atamyň bilýän, meň bilmeýän zadym şol eken...

Rejep esli salym dymyp oturdy. Näme diýjegimi bilmesemem dymyşyp oturmak agyrdy.

- Oba gidip-geleniňe kän wagt geçdimi?

- Ýok. Şu gün üç gün.

Rejep birhili ajy ýylgyryp maňa seretdi-de:

- Entek, Sylabyň ejesiniň razyçylygyndan soň çagamyzyň boljagy-bolmajagyny bilere wagt geçenok – diýdi. Soňam egilip ýerden bir daşjagaz aldy-da elinde oýnan bolup, ony garaňkylyga zyňyp goýberdi.

Birden ýadyma Rejebiň işdeş ýoldaşyny halas edenini okanym ýadyma düşdi. Muny agzap agzamankam ol agzymdan kakyp aldy.

- Ýok, o başga. O wagt özüm ölerin öýdüp sähelçe göwnüme-de gelenokdy. Düýşümde men okdan ölüpdim.

- Ýogsa öljegiňi bilen bolsaň götünjeklärmidiň?

- Ýok. Dogrusy, o göz açyp ýumasy salymda boldy. Oýlanara, ýaýdanara maý bolmady. Bilip janymy orta goýanam bolsam bu wakalaryň biri-birine hiç hili baglanşygy ýok. Meň ýerime kimem bolsa şeýderdi. Sylabam «meň ýerime kimem bolsa satardy» diýen ynanjym ýeke-täk halasgärimdi. Jähenneme barýanyňam ýoldaş araýany gaty çyn eken. Uruş ýyllary muňa hasam berk ynanýadym, ýöne ýaşadygymça bu ynanjymyň salgymdygyna, gaçybatalgadygyna düşünýän. Düşündigimçe-de boýnuma öz elim bilen salan syrtmagym dartylýar. Bar, muny etjek köp ekenem-dä, million bolsun, Sylaby satyp uruşdan galmajak ýekeje adamam tapylmasyn, şonda-da özümi nädeýin? Gaýta, indi bir bigaýrady görsem içimden «Şu-da meňňaly satardy» diýýän-de, öňkümdenem çuň gorpa ýykylan ýaly bolýan. Ýalan sözläp nädeýin, şu wagta çenli «Şul-a arkaýyn, ikirjinlenmän urşa giderdi» diýjek adamyma az duşdum. Bu dost, adamlaň erbetliginden däl, urşuň erbetliginden. Bolmalysam şeýle. Adaty ynsanyň öz ganynam, başga biriniň ganynam meýletin dökesi gelmeýä. Urşasy gelmeýäne «dönük», «gaçgak» diýýäler. Şol urşy turuzýanlara welin «ýeňiji», ýaman etse-de «ýeňilen» diýýäler. Setanda-seýranda saýlantgy merdi göremde-de ýüküm ýeňleýändir öýtme. Ondaky ýykylýan gorpum, belki, beýlekiň çenem däldir. Meň ýalňyzlygymy, kim bilýä, dowzaha atylanyň ýalňyzlygy bilen deňeşdiräýmeseň...

Rejebe näme jogap berjegimi bilmedim.

- Ol gyzylja bugdaý dänelerini guşlar ýeke-ýeke çöpländir, garynjalar hinlerine daşandyr. Meňem uly iliňki ýaly dişim agyrsa, bir gije gören düýşüme şeýle ynanmadyk bolsam. Atam atylmadyk bolsa, belki, takdyr diýilýäne agtygynam ynandyrardy. Urşa-da giderdim. Kim bilýär ölmän dolanybam gelerdim. Ölmedim-ä, urşa gidenem bolsam ölmezdim.

Ähli zady, Sylaby tutduranymam delile getirýän, ýöne oň ejesiniň ýanyna gidenimi welin, hiç bagyşlap bilemok. Indi garrap ölýänçäm her gije diýen ýaly Sylaby  tutdurşymy, ejesiniň keçäni dyrmap oturşyny göz öňümden kowjak bolup ýörmelimi? Meň bar edenim Allaň ýaradan dünýesini, beren diriligini söýdüm. Ähli kişiden aşa söýdüm. Meň günäm – şol söýgim.

Obadan öýe gelsem, ejem bir tarapdan, Ogulgül beýleki tarapdan ýüzüme siňe-siňe seredişýäler, gönüläp soramakdanam çekinýäler. Sesimi çykarman içki jaýa geçip, eşigimi çalşyrmaga durdum. Birdenem milise eşigimi şeýle bir ýigrendim, nädip ony  aýagymyň aşagyna alyp depelemäge başladym. Edil nähilidir bir ýakymsyz, etiňi iýip barýan mör-möjegiň hininiň üstünde direge daňylan mysalydym. Mör-möjekler aýaklarymdan ýokaryk dyrmaşýan, menem olary aşak kakyşdyryp depeleýän ýaly, duran ýerimde depirjikleýärdim. Olar şeýle bir kändi. Ýogyn pürse saralgy bolamsoň gaçybam bilemokdym. Dişimi gyjap, eşigimde arym köýen kimin depeläp durşuma: «Bagyşlady, «razydyryn» diýdi. Oba göçüp gelmeseň bor» diýdi. Işanyň item bihal däldir» diýdi» diýip gygyrýan. Şonda-da içim sowamady. Kirli eşik ýuwanyň bilen gaýdyp täze bolmaýar. Öň segsen ýaşamazlykdan gorkýadym, indi segsene çenli ýaşap ýörmekden...

  Rejep ýüzüni tutdy. Az salym şeýdip oturdy. Birdenem başyny galdyryp Leniniň ýadygärligine tarap ümledi-de:

- Ýok-laý, hon-ha akylly adam. Durmuş hakykatdanam göreş. Ýazgydyňam şol, kysmatyňam, takdyryňam. Göreş – ýeň, ýene göreş – ýene ýeň. Ölýänçäň göreş, öleňsoňam, çüýrär gidersiň. Ynha, durmuşyň manysy, ynsanyň bu pyrlandyrylyp goýberilen dünýä gelmesiniň maksady. Şonda-da ejizlenäýýä-dä... – diýdi. Biçäre ýigidiň gözünde ýaş göründi. Niçigem bolsa, ýoldaşymyň ýüzüne seredip bilmän, ol «göreşjeň» adamy öň görmedik ýaly ýadygärlige bakdym. Ýeňiýoluklaň serdarynyň elini Gündogara tarap uzadyp durşy-durşudy. Birdenem onuň elini uzadýan tarapyndan bir zenanyň orsçalap «Kömek ediň!» diýip gygyrýan sesi eşdildi. Rejep zöwwe ýerinden galdy-da ses çykan tarapa ylgady. Menem iki ädim yzynda. Gykylyk bagyň garaňky burçundan, sosnalaryň arasyndan gelýärdi. Rejebiň sapançasyny çykaryp, gürmege girenem şoldy welin, «tark!» edip tüpeň sesi çykdy. Ol böwrüni tutup öňüme ýykyldy. Ony tutubam ýetişmedim. Oňa çenli saryýagyz maşgala çirkin gygyryp ýagta gaçdy. Onuň turup gaçan ýerinde harby eşikli ýognas kişi eden işine puşman edip, başyny tutup otyrdy. Ol gaçjagam bolanokdy. Aýyň ýagtysyna onuň hälki restorandaky harby eşikli gyzyl pyýadadygyny tanadym. Sapançasam gapdalynda ýatyr. Ondan elli bizar Rejebe ýapyşdym. Rejebiň böwrüni tutup duran eli ganyna boýalypdyr. Biçäräň başyny galdyrdym. Ol kepän dodaklaryny müňküldedip çalaja: «Ok... ok...» diýip gaýtalady. Soňam bar ysgynyny jemläp ýene «Ok! Ata...» diýdi-de täsin ýylgyrdy. Elimde jan beren ýigidiň gözlerini ýumdursamam ýüzünden bu ýylgyryş aýrylmady.