Türkmen halylarynyň dünýä akyl ýetiriş esaslary

Gadymy nagyşçylyk däpleri türkmen halkynyň halylarynda aýdyň şöhlelenipdir. Ol kem-kemden haly nagyşlarynda sungat derejesine ýetmek bilen, başky durkyny üýtgetmän saklanypdyr. Gadymdan gelýän däbe şu hili wepalylygyň özüne ýetesi sebäpleri bar. Bu ýagdaý haly dokamaklygyň dünýä akyl ýetiriş esasy bilenjemgyýetiň çeperçilik däplerininň baglaşyklylygy netijesinde emele gelipdir.

Sungatyň özüni döreden jemgyýetiň ideologiýasyny beýan edýändigi hiç kime gizlin däl. Bu ýagdaý haly barada aýdylanda-da şeýle. Onuň formasam, mazmunam jemgyýetde agalyk sürýän ideologiýa tabynlyk roluny oýnapdyr.

Halynyň ideýa mazmunyny açmak jemgyýetdäki çeperçilik stilini düşündirmäge şert döredýär, mundan başga-da, türkmen halyçylyk sungatyndaky ideýalaryň nesilden-nesle geçip gelşine göz ýetirmäge ýardam edýär.

Munuň üçin başga şol sungaty döreden halkyň dünýä akyl ýetiriş sistemasynyň häsiýetli taraplaryny aýdyňlaşdyrmak zerurlygy döreýär. Halyny dördeijileriň diýseň özboluşly, üýtgeşik stilleri musulmançylykdan öňki döwürde ýüze çykmak bilen, ol belki-de, skifleriň sungatyna ýakynlaşýar, onuň bilen bir kökden gaýdýan bolmagy-da ähtimal.

Skif halklarynyň dünýä akyl ýetirişleriniň esasynda hindi-eýran halklaryna mahsus bolan köp sanly ynançlar ýatyr. Olary birleşdirýän zat – ynançlar sistemasynyň birmeňzeşligidir. Şol dünýä akyl ýetiriş meňzeşligi netijesinde dörän sungat barada alym S. Rudenko şeýle diýýär: « ... ol sungat ähli deň hem elýeterli bolupdyr. Onuň güýji şonda bolmak bilen, ägirt ulu territoriýadaky birmeňzeşligi-de şunuň bilen düşündirilýär».

Umumy görnüşde skifler (saklar, dahlar, massagetler, alanlar, sarmatlar, eftalitler) diýlip atlandyrylan gadymy çarwa-çomry taýpalaryň türkmen halkynyň kemala gelmeginde oýnan rollary ylymda subut edildi. Olaryň durmuş obrazlary-da Türkmenistanyň ilatynyň soňky döwürlerdäki ýşaýyşlaryna meňzeş bolupdyr.

Gadymy döwürde ýaşan ýerli ilatyň eýran diline meňzeş şiwede gepländikleri bize belli. Şeýlelikde, şol halklaryň sungatlaryndaky meňzeşlik obrazlardyr simwollaryň  ýakynlygy olaryň pikirlenişlerindäki umumylyklaryň netijesidir. Häzirki türkmenler üçinem hut şonuň ýaly pikirlenme mahsusdyr.

Öňi bilen, skifleriň, soňra bolsa türki halkaryň mifleriniň esasynda türkmen halkynyň haly nagyşlarynyň esasynda ýatan obrazlardyr simwollar sistemasy  barada pikir öwürmek mümkin.

Skifleriň Lipoksaý, Arpoksaý hem Kolaksaý atlandyrylan üç dogan baradaky belli mifinde dünýäniň dikligine üç gatlakdan ybaratdygy barada aýdylýar. Iň ýokarky gatlak – asman, ortaky gatlak – dag, aşaky gatlak bolsa – suw hem ýer. Skifleriň Targitaý atlandyrylan hudaýy Asman hem Zemin atly hudablaryň nikasyndan doglupdyr.

Olaryň iň körpe dogany Koleksaý skifleriň ilkinji patyşasy bolupdyr. Ilatyň ynanjyna görä, ony skifleriň ýurduna Gün ýollapdyr. Şonuň üçinem, skifler Güne sežde edýärler. Olaryň ynanjyna görä, Gün – durmuşyň kuwwatyny hem soňsuzlugyny aňladýar. Mundan başga-da, Gün skiflerde harby edermenligiň simwoly hökmünde görlüpdir.

Güne sežde etmek hem onuň bilen baglylykda geçirilýän hasyl baýramçylygy Eýranda Ahanemitler eýýamuynda gabat gelýär. Hasyl baýramçylygy Parfiýa Nusaýynda-da geçirilipdir. Muny pil süňkinden ýasalan ritonlaryň ýüzüne oýulyp çekilen durmuş sahnalaryndanam bilmek bolýar.

Skif halklarynyň dünýä akyl ýetirişleri belli-belli predmetlere ýa-da tbeigat hadysalaryna çokunmak bilen bagly bolupdyr. Olar şol zatlaryň gudratly güýjüne ynanypdyrlar. Skifler Gün üçin ýörite ymarat salyp, çöp-çalamdan ägirt uly mährap-gurbanlyk berilýän ýer edinipdirler. Mährabyň ýokarsynda hudaýyň simwoly bolup hyzmat edýän köne demir gylyjy – akinagy goýupdyrlar. Oňa her ýyl ýabylary, iri şahly mallary hem her ýüzünji ýesiri gurban beripdirler. Ol harby hudaý hasaplanypdyr...

Taryhçy Strabonyň ýazmagyna görä, massagetler ýokary häkimiýet eýesi bolan atly-derejeli adamlar jaýlanan mahaly atlary Güne gurbn beripdirler.

Eýran mifologiýasynda Gün esasy hudaý hasaplanyp, ony asmanda dört sany ak at goşulan kolesnisada (iki tigirli ýeňil söweş arabasy) hereket edýär diýip, göz öňüne getiripdirler. Atlara «ýyndam», Güne bolsa «ýyndam atly» diýlip häsiýetnama berlipdir. Mundan başga-da, Günüň hereketi guşuň (bürgüdiň) tizligi bilen deňeşdirilipdir.

Gün – haç, tigir, at, guşuň bir bölegi – bularyň bary eýran hem türki dilli halklaryň arasynda gadymy döwürlerden bäri Günüň simwolikasy hasaplanylyp, durnukly häsiýetleri bilen tapawutlanypdyrlar.

Orta Aziýanyň gadymy döwürde atçylygyň hem çapyksuwarlygyň ýokary derejede esasan ýurdy hasaplanýandygy bellidir. Orta Aziýanyň «asman atlary» baradaky maglumatlar hytaý sene ýazgylarynda duş gelýär. Awestada-da çarwalaryň hem çapyksuwarlaryň – turlaryň durmuşy aýdyň suratlandyrylýar.

Zoologiýanyň barlaglary şol gadymy atlaryň tohumy bilen häzirki meşhur ahal-teke hem garabaýyr atlarynyň meňzeşligini ýüze çykardy.

Skifleriň miflerinde dagyň ortaky dünýäni aňladýandygyny, adamyň bolsa – «asman atlary» bilen berk baglanyşyklydygy gyzyklydyr. Şu ýerde türkmen gahrymançylykly eposy bolan «Göroglyda» baş gahrymanyň atynyň dagda, gowakda saklanýandygyny belläp geçesimiz gelýär. Bu ýagdaý Orta Aziýanyň daglarynyň özboluşly keramatly ýer hasaplanýandygyna güwä geçýär.

Pazyryk halysynda  atlylar bilen birlikde dört hem sekiz sany simi bolan tigir görnüşli iki belgi-de şekillendirilipdir. Günüň simwolyny hem dünýäniň dört tarapyny aňladýan ol belgiler şol halynyň bagyşlanylyp dokalan adamynyň patyşadygyny alamatlandyrýan bolsa gerek.

Haç – dini simwol hökmünde gadymy dünýäniň ähli ýurtlarynda bellidir. Günüň, bol hasylyň, oduň simwoly bolan haçyň ilkibaşdaky ähmiýeti barada dürli çaklamalar bar.  Demirgazyk Amerikanyň indeýlerinde haç – hormat goýulýan dört sany tebigat hadysasy bilen baglanyşyly, dünýäniň dört tarapynyň simwolyny aňladýar. Türkmen halkynyň kemala gelmeginde önjeýli rol oýnan skif halklary şol simwollary kabul edipdirler.

Güni  – Ody alamatlandyrylýan dürli görnüşli şekildäki haçlar gadymy hem antik döwürlerde gözden-dilden gorap saklaýan däp-dessur predmetlerine bezeg hökmünde dakylypdyr...

Pazyryk halysynda adamlaryň, atlaryň, realistik şekilleri bilen birlikde kwadratyň içine çekilen guşlaryň şekilleri-de gabat gelýär. Şunuň bilen baglylykda, Pazyryk halysyndaky guşlaryň şekillerini türkmen halylarynda ulanylýan «gaz aýak», «guş yzy» ýaly nagyşlaryň aňyrsy hasaplamak bolar.

Ähli simwollar türkmen halylarynda häzirki günlere çenli saklanyp galypdyr. Şundan çen tutup, ärsary, teke, ýomut, çowdur halylaryndaky guşlaryň şekilleriniň Ýokary Hudaýyň simwolydygy barada pikir öwürmek mümkin. Olarda guşlar dürli görnüşlerde – geraldiki formada, ganatlaryny ýaýyp duran görnüşde, köp halatda bolsa guşuň haýsam bolsa bir bölegi şekillendirilýär. Guşlaryň bütewi şekli diňe harp görnüşinde gabat gelýär.

Skifleriň hem soňraky türki halklaryň miflerinde kwadrat kysymy şekiller Ýeriň çäkliligi baradaky ideýany tekrarlaýar. Älemiň çäksizligi baradaky ideýa bolsa Gün arkaly aňladylýar. Günüň reňkiniň somwolikasy – gadymy halklarda gysyl geňk hasaplanypdyr. Türkmen halyçylyk sungatynda gyzyl reňk köp görnüşlerde ullanylýar. Olaryň arasynda açyk gyzylam, ülje görnüşli goýy gyzylam bar.

Tekeleriň «guşly göl» atlandyrylýan nagşynda bir gölüň içinde 24 guş şekillendirilen. Ol bir urugyň agzalaryna ylahy güýjüň geçmegini aňladýar. Çowdurlaryň «örtmen göl», ýomutlaryň «dyrnak», «kyrk şah» ýaly nagyşlary-da şol ideýany tekrarlaýar.

Gadymy adamlaryň düşünjesine görä, ol ýa-da beýleki jandarlaryň güýji urugyň agzalaryna geçýärmişin. Totemlere ynanmagyň alamatlaryny türkmen jemgyýetinde häzire çenli saklanyp galan teke, düýeji, tilki, tana we başga-da birnäçe tire-taýpa atlarynda-da görmek bolýar. Taryhçy Reşideddiniň  ýazmagyna görä, 24 oguz taýpalarynyň 4 adamdan ybarat her toparyna ýyrtyjy guşlaryň biri totem hökmünde berlipdir...

Ýokarky aýdylanlardan çen tutup, türkmen halysyny – dünýäniň milli obrazy hasaplamak mümkin.