Gökdepe galasyndaky söweş

Ýazan: Ýusup Gojuk

Türkmen diline Terjime eden: Ylýas Amangeldi

Ýusup Gojuk 1968-nji ýylda  doglan, ýokary bilimli. Tehran Uniwersitetiniň pars dili we edebiýaty boýunça okuwyny gutarýar. 1986-njy ýyldan bäri hekaýa ýazýar. Şu güne çenli onuň 20 den gowrak kitaby Eýranyň belli neşirýatlary tarapyndan köp tiražda çap edildi. Ýusup Gojuk häzirki wagtda her üç aýdan Eýranda çap edilýän, halkara derejesine eýe bolan „Ýaprak“ atly žurnalyň eýesi we baş müdiri.

Gökdepe galasyny goramak üçin bolan pajygaly şöweşde türkmen halkynyň görkezen gahrymançylygy we patyşa goşunlarynyň ýerli halky köpçülikleýin gyranlygy hakyndaky ýatlama nesillerden-nesillere geçip gelýär. Gökdepe urşynyň taryhy halkyň gahrymançylykly dessanynda we saz sungatynda öz mynasyp beýanyny tapdy. Ady häzire çenli näbelli bagşynyň nesillere galdyran ajaýyp mukamy hem bu wakany gürrüň berýär.

  Birinji perdäniň owazy: Mukaddes syr

       Gan ýaly gyzaran şapagyň reňkine gök sähra gyzyl öwüsýärdi. Ýaşbagşy uzyn barmakly ellerini kölegeledip alyslara garaýardy. Kalbyndaky niçiksidir bir ünji ony ynjalykdan gaçyrýardy. Dogrusy bu ünji ona indi ençeme ýyllar bäri karar bermeýärdi we garşy-garşy birmahal ötüp giden gyzyl reňkli ýatlamalaryny ýaňadan hakydasyna getirýärdi. Aňyrsy gyrmyzy şapaga  duwlanyp gidýän gözýetim hasratly ýatlamalarynda iki ýana at saldyrýardy.

          Ýaşmagy niýet edinen gün sähralygyň beýleki tarapynda, dag gerişleriniň arasynda gizlenip ugrapdy. Garşysynda egin-egne berip ýatan baýyrlar öz dillerinde alyslarda galan günleriň ýürekde bitmez ýara goýan wakalary barada pyşyrdaşmaga başlana meňzeýardi.Ýaşbagşy kalbyndaky orun tutan köne ýaralary hakda hiç kime syr bermeýärdi. Ahyrsoňunda, Orsgeldiniň toý güni bu köne ýara täzeden gozgady.

          Ýaşbagşy yzyna öwrüldi-de gara öyleriň syrgynyna nazar aýlady. Asyl, şu ýerdenem obada nämeleriň bolup geçýänini synlap durmalydy. Häzir obanyň içi birnäçe gün mundan ozalkysy ýaly däldi, gaýda-gaýmalaşykdy, bezenen gelin-gyzlar toý aladasy bilen başagaýdy. Her kim bir işe meşguldy. Bütin oba bir adam ýaly bolup toýa beslenýärdi. Uzaklardan eşidilýän kerwen jaňlary täze myhmanlaryň gelýändigini habar berýärdi.

          Söňky günler oba adamlarynyň iň hözürli günlerine öwrülipdi. Dogrusy obanyň toýam-ýasam hemmeler üçin birdi. Kimdir biri toý tutsa obaň ulusy-kiçisi öz töyy ýaly şo ýerdedi… Niçikmi kimiňdir biriniň başyna agyr gün inäýse-de obadakylar ony ýeke goýman, derdini deň paýlaşýardylar…

          Golaýdaky depäniň aňyrsyndaň at toýnaklarynyň tozany göterildi. Ýaşbagşy aňyrdan atyny gorgunladyp çykan iki kişini gördi, olaryň ýüzleri oba tarap bolsa-da, bagşyny görüp atlarynyň başyny oňa tarap öwürdiler.

          Ýaşbagşy atlylaryň geýen gyrmyzy donuny görenden olaryň kimdigini tanady. Dor bedewleriň aýagyna göz ilenokdy. Atlylar golaýa gelip atlarynyň badyny gowşadyp, gele-gelmäne atdan böküp düsdüler-de bagşyn gabadynda aýak çekdiler.

          Ýaşbagşy olara çiňerilip diýen ýaly seretdi. Onuň ýüzi ýagtylyp gitdi, ýigitleriň berdaşly göwresine buýsanç bilen garap durdy. Atlylaryň başyndaky ak silkme telpekleriniň burumlary şemalyň badyna ykjap, olary haýbatly görkezýärdi. Olaryň biri has-da golaýa geldi. Merdemsi sesi bilen Ýaşbagşa ýüzlendi:

          — Kaka! Bu ýerde ýeke özüň näme işläp ýörsüň?

          Aňyrrakda duran ýoldaşy onuň sözüniň üstüni ýetirdi:

— Bagşy aga, ogluň toý güni, seni sylap üstüne märeke bary ýagyp dur, size obada garaşýandyrlar.

Ýaşbagşynyň olara syryny, has beteri-de olaryň keýpini gaçyrjak zady aýdasy gelmedi. Aslynda, başgalara içini döker ýaly, kalbyna çöken ýatlama labyryndan özi hem baş çykaryp barmaýardy.

Emma, atlylaryňky rastdy. Bu gün onuň begenmeli günüdi. Ol ýylgyrdy-da garşysyndakylara bakyp:

— Sen hak aýdýaň oglum! … Zelelei ýok. Maňa, gaýta siz birneme alada bolupdyňyz.

Uzyn böýly ýigdekçe Ýaşbagşynyň ogluna tarap ümläp:

— Ýaşuly, Orsgeldiň häzir atynyň çapýan wagty. Atyň başyny çekmän bir demde Hywa  baryp-gelibiljek! — diýip heziller edinip güldi.

Orsgeldiniň weli utanjyna ýüzi gyzardy. Bagşy oglundan goňşy obalara ugradylan çakylykçylar barada sorady:

— Orsgeldi, oglum toýa çagyrylanlaň hemmesine habar ýetirlipmi?

Orsgeldiden öňünça, atynyň ýalyny sypap duran dosty jogap berdi:

— Toýa geljegiň aňyrsy-bärsi ýok, bagşy aga! Siz dutaryňyzyň owazyna aşyk myhmandan ýaňa gapyňyzda ýer tapylmasa gerek.

Dogrudanam, Ýaşbagşyny tanamaýan ýokdy. Onuň dutarynyň owazynyň ýetmedik obasy galan däldir. Oba çapar ugradylyp bagşynyň toýa çagyrylmadyk, Ýaşbagşynyňam eline dutaryny alyp çagyrylan ýerine tarap ýola düşmedik güni ýokdur. Bu towereklerdäki toy-baýramlaryň  Ýaşbagşysyz, onuň dutary bilen birlikde “gel bärisiz” geçenini bilýän tapylmaz. Toýlar, baýramlar Ýaşbagşysyz toýa-baýrama meňzemeýärdi, gyzyksyzdy. Niçikmi Ýaşbagşynyň dutarynyň sesi ýaňlanyp ugradygy daşdan-u ýakyndan uly-kiçi bary üýşerdi. Onün baran ýerinde goşa kirişiň owazy dagy-jülgäni, sähralary, gum alaňlarny gaplap alýardy. Bu güň, onuň oglunyň toý gününde hem çar ýandan myhmanlaryň çozjakdygynyň ujy iki däldi.

Ýaşbagşy ýene-de yzyna gaňryldy, obadaky toý başagaýlygy artmasa kemelmeýärdi, adamlaryň üýşýän öýi arynyň ketegi ýaly “waň” berýardi. Bagşy ýigitlere:

— Siz baryberiň, serediň myhmanlaryň hyzmatyny kem etmäweriň, menem ynha yzyňyzdan bararyn! – diýip sargady.

Ýigitler duran ýerlerinden towsup ata mündilerde oba tarap atlarynyň jylawyny göýberdiler. Bagşy üçin hem indi bu ýerde eglenere bahana galmandy, öýüňde myhmanlar garaşyp durka ýeke özüň telbe ýaly obaň çetinde aýlanyp ýörmek gelşiksizdi.

Üstüne odun hem-de ýandak basylan uly araba obaň çetinden girip barýardy. Arabaň tigirleriniň jygyldysy esli wagtlap Ýaşbagşynyň gulagynyň içinde gaýtalanyp durdy we ýüreginde ýaňy köşeşip ugran ýatlamalaryň ýarasyny täzeden gozgady. Adamlaryň bir topary Garasuwyň güzerinden gatyrlaryň üstüne atylan meşiklerini suwdan dolduryp başly-barat oba tarap gelýärdiler. Golaý-goltumdaky gara öýleriň daşyndaky aýallaryň üýşmegini görmek bolýardy, ýöne olaryň daşaryny suwlaýany haýsy, süpürýäni haýsy saýgarmak kyndy.

Birdenem aýal adamyň agy sesi gelen ýaly boldy. Ýa biri gülýärmi? Toý ýerinde aglanmaz ahyryn?! Öýleriň birinden ýaňy göze görnüp ugran üç-dört gyz çykdy-da, düzlüge tarap ylgap gitdi. Olaryň saçyna ören kümüş düwmeleri, toýa dakynan şaý-sepleri şaňňyr-şaňňyr ses edýärdi. Bu sese Ýaşbagşyň maňlaýyndan sowuk der geldi.

Ol indi öz ýanyndan gyssanmaga başlady. Ädimini çaltlandyryp ugrany hem şoldy weli, arkasyndan kimdir biriniň mähirli salam berýän sesini eşitdi. Yzyna öwrülende, orta ýaşlaryndaky bir pyýadanyň kiçijik gyzjagazyň elinden tutup duranyny gördi. Ýaşbagşy görenden olary tanady, geçen ýyl olar oba gelip-gidipdiler. Elleşip görüşenlerinde bagşy toýa gelýän myhmanyndan gyzynyň saglygy barada sorady:

— Ýaşuly, tüweleme Siziň eliňiziň derman kemi ýok, Hudaýa şükür, ynha özüňiz görýäňiz ahyry – diýip, gyzjagazyna mähirli garady.

Ýaşbagşy gyzjagaza göz aýlanyndan myhmanyň aýdýanlarynyň hakykatdygyna göz ýetirdi. Onuň ýaňajyklaryna adaty sagatlygyň reňki ýöräpdi. Ol kakasynyň gataňsy ellerini göýbermese-de utanjyna kesesine bakdy.

Ýaşbagşy ýylgyrdy. Gyzjagaz kakasynyň arkasyna gizlendi. Kakasy:

— Geçen ýyl, Alladan söňky umydymyz sizdiňiz. Öň, Allanyň eradasy bilen Siziň obaňyza düşdük,.. daşyndan, adamlardan eşitdik…

Ýaşbagşy onuň kesekilerden nämäni eşidip biljekdigini aňýardy. Ellerinde, barmagyny basan ýeriniň keselini, derdi-belasyny aýyrýan bir gudratyň bardygyny özi-de köp adamdan eşidipdi. Çünki ol şol elleri bilen oruslaryň birnäçesiniň ganyny döküpdi. Ýöne, bu gürrüňleri adamlaryň ynamynyň netijesidir diýip hasaplaýardy. Şol pajygaly wakada ganhor basypalyjylaryň janyny jähenneme ugradandygy üçin köpçülik kalbynyň islegi bilen bagşyň şirin sazlary çykarýan barmaklaryna keselleri bejerýär diýip hasap edýän bolmagy-da mümkindi.

Ýaşbagşy egnindäki possunyny düzedişdirdi. Sähra tarapdan gelýän sergin howany demine dartdy. Gara öýleriň arasyndan ýöräp barşyna ädimini ýygjamlatdy.

Obaň çetinde, uly bir oraçanyň öňünde ýene bir söwüşlik bugurçyny ýykyp, aýaklaryny mäkäp däňyp, ýüzüni kybla tarap bakdyrdylar. Onuň daşyndakylaryň biri, gapdalynda sallanyp duran gynyndan pyçagyny çykaraga-da çete çekilip çalgy daşyna çalmaga durdy.

Pyçagyň tygyna günüň şöhlesi düşüp ýaldyrap giden-de, Ýaşbagşynyň demi-demine ýetmän başlady. Ylla diýersiň gamanyň tygy daşa her degende çykarýan çakyr sesi bilen beýnisiniň ýygyrtlaryna çalynýan ýaly boldy. Pyçagyň her hereketine agyrydan ýaňa kellesi güwläp gidýärdi. Düýäniň damagyny çalmakçy bolýan kişi  gamanyň ýüzüne suw sepişdirdi-de, pyçagyny täzeden, öňküsindenem batly çalmaga başlady. Aňňyrrakda ýedi ojakda ýedi gazan atarylypdy. Olaryň aşagyndaky ot barha güýçlenýärdi, şatyrdap ses edýärdi. Obanyň tanymal aşpezleri toýuň myhmanlary üçin nahar atarmaga taýýarlanýardylar.

Gamasyny iş bitirmäge taýýar hasaplan gassap ara salym salman, gözüni al-asmana dikip ýatan bugurçynyň kelle tarapyna ýöneldi. Gapdalyndakylar ýerli-ýerden öz etmeli wezipelerini jür ýerine ýetirmek üçin ykjamlandylar.

Daýaw pyýadanyň gollaryny çermäp, alkymyna dykylyp gelýänini görenden janawar dyzanmaga synandy, emma daşyna geçen adamlar uzyn boýnuny rehimsizlik bilen ýere basdylar. Bugurça bar güýji bilen lägiräýmese başga alaç galmandy. Janawer bu dünýädäki iň soňky bozlaýşyny gutarmanka al-gan daş-töwerege syçrap gitdi. Hat-da gassabyň üşt-başy hem gyzyl gana boýalypdy.

Ýaşbagşynyň ýüreginiň galagoplugy ýetjek derejesine ýetipdi. Eger-de häzir daş-töwerek çolalyk bolsa, dünýäsini gaplap alan hesretden ýaňa kellesini dyzynyň üstünde goýup sagatlarça aglajakdy. Şonda düňýäniň ähli deňizleriniň suwuny jemleseňem onuň gözüňiň ýaşyndan az gelerlidi.

Obanyň ortasynda uly ak öý dikilipdi. Ak öýüň gapdalynda uk ýaly iňçe agaç dikilip onuň al-asmanda galagaýan ujynda guga meňzeş ak ýaglyk pasyrdaýardy. Bu toýuň nirdedigini salgy berýän nyşandy, ak öý bolsa ýaş juwanlaryň kir-kimirsiz durmuşynyň, bagtynyň alamatydy.

Obanyň ýaş-ýeleňleri dumly-duşda topbak-topbak bolup, atlaryny kişňedip eýläk-beýläk geçýärdiler. Häzir atlaryň hokranmasyny, kişňemesini eşitmegem Ýaşbagşy üçin horlukdy. Bu duýguny hat-da ezýet, horluk diýmegem hakykata laýyk däldi. Onuň kalby hasratdan hem-de tolgunmakdan dolupdy we bu ýagdaý oňa ezýet berýärdi.

Öňler Ýaşbagşy atlaryň çapyşyny görende, at toýnagynyň sesine joşardy, buýsanjy artardy. Häzir oňa näme bolýarka? Muny onuň özem bilmeýärdi. Häzir ol dutaryna – on iki perdeli gazmasyna ýetmelidi. Şabram şelpeli kakuwlar etmelidi, aýdyma gygyrmalydy. Agysy ýüregine dolup demi tutulanyň hynçgyryşy ýaly jukkuldamalydy. Emma, häzir dutardan irdi, onuň wagty däldi. Toýuň heniz ýaňy başydy, myhmanlar doly ýygnanmandy. Hajygowşandaky ak sakal gojalar, beýleki obalaryňam saz söýer garrylary, bu jelegaýlaryň pälwan ýigitleri gelmändi. Onuň hemişekilerdenem üýtgeşik joşup, gara suw bolan ýüzünden gara derini saçyp, hyjuwyna bäs gelip bilmän ýeke dyza galyp, aýdyma gygyrmagy üçin hemmelriň jemlenmegi hökmandy.

Ýaşbagşy gör-bak, haçandan bäri şeýle güne, şeýle agşama garaşýardy. Ol mydama-da Orsgeldiniň toýunda özüniň aýdym aýtjakdygyna, aňrysynda baryny edip  märekä hezil berjekdigine ynanýardy. Beýleki toýlardanam has labyzly aýtmak islegi bilen joşýardy. Çünki bu toý oňa öz geçmişini ýatlamaga ajaýyp bahanady. Kalby atygsap durdy. Onuň geçmişi hakdaky ýatlamalary Orsgeldi bilen gözlüje ýaşytdaşdy. Perzendi bilen deň ulalan ýatlamalar öt ýaly ajydy, pajygalydy. Şunça ýyllaryň dowamynda ol bu pynhan syryny hiç kime açmandy. Ne Orsgeldä, ne-de başgalara dil ýarmandy.

Ençeme at goşulan araba ýaş juwanlar üçin dikilen öýüň golaýyndaky oraçalaryň biriniň deňinde saklandy. Elleri bukjaly gelin-gyzlar arabadan emaý bilen düşüp, öýe girip gitdiler. Gyz-gelinleriň şaý sepleriniň, gyzyl gülýakalaryň şaňňyrdysy Ýaşbagşynyň gulagynda ýaňlandy.

Şaý sepleriň her şaňňyrdysy közüň üstüni ýelpäp geçýän şemal ýaly onuň ganjyrap duran ýaraly ýatlamalarynyň  kesmegini soýýardy.

Orta ýaşan aýallar we ýaş gyzlar öz aladasy bilendi. Çapyksuwarlar çapyşyga taýýarlanýardylar. Ertir aýrybaşga bir gün dogmalydy. Ýaşbagşy üçinem, Orsgeldi üçinem ertirki gün üýtgeşikdi, beýleki günlere meňzemejekdi.

Ýaşbagşy toý tutulýan öýe bardy. Oturanlaryň bary bir adam ýaly bolup ör turdular. Dik duranlaryň arasynda ýaşy boýunça onuň özünden has ululary hem bardy. Bagşy öýdäkiler bile ýeke-ýeke görüşdi. Adamlar onyň toýuny gutlaýardylar, bagşy bolsa baş atyp oňaýýardy.

Öýüň töründen oňa orun berdiler. Ol agraslyk bilen töre geçdi. Ortara-da ot ýakylypdy, oduň tüssesi tüynükden ýokary göterilýärdi. Bagşynyň öňüne çay getirdiler, ol howlukman käsesine çaý guýdy-da, doldurylmadyk käsesini ýokary göterdi. Bir käse içensoň ýassyga tirsegini berdi.

Dutar edil onuň depesinde, tärimden asylgy durdy. Mahmal gabynyň içinde. Bir eli çeperiň tiken gaby. Nepis, inçe nagyşly. Wagty gelende dutar bu gapdan çykmalydy. Ýaşbagşy bu mynasyp pursady araýardy.

Hiç bir toýda onyň kalby şeýle bikarar bolmandy. Saza başlamazdan öň ýüreginiň häzirkisi ýaly şeýle gürsülläp uran wagty ýokdy. Henize çenli dutaryň perdelerine, gapagyna ellerini ýetiresi gelip hiç haçan häzirkisi ýaly tolgunmandy.

Ýüregi atygsap agzyndan çykaýsam diýýärdi. Ol ahyry ýüreginde nämeleriň gopýanyna düşündi. Öz düşen ýagdaýy we gaplap alan duýgulary oňa beýle bir nätanyşam däldi. Ol şol duýgular bilen ulalypdy. O duýgular mydama oň bilen bile ösüp, bile ýaşan eken. Al gany mysaly damarlarynda aýlanyp durupdyr. Bu duýgusyz asla, Ýaşbagşyny göz öňüne getirmegem mümkin däl, olarsyz Ýaşbagşy sazanda-da, hiç kimem bolmajak eken. Ol bu düygularyň keşbini dutarynyň perdeleriniň arasynda görýärdi. Belki-de görýändigini duýýardy. Her gezek şol perdelerden elini ýöredende  barmaklarynyň ujy şol syrly duýgulara galtaşýan ýaly bolup gidýärdi. Bular bir ajap duýgulardy, arman ýüregiňi daglap gidýän agyrylary bardy.

Daşarda kemsiz garaňky düşsede myhmanlaryň gelmesi dowam edýärdi. Arabalaryň tigirleriniň jygyldysy, atlaryň hokranmasy, düýeleriň jaňynyň sesi toýa gelýän myhmanlaryň gündizkiden has köpelýändigini habar berýärdi. Ojakdaky oduň daşyna üýşenler özara gürrüňe gyzyşypdylar. Emma, Ýaşbagşy hiç kimiň sesini eşitmeýärdi. Ol nazaryny alawlaýan otdan  öýüň tärimlerinde titiräp görünýän kölegelerden gözüni aýyryp bilmeýärdi. Onuň ýüregi hem haýsydyr bir oduň ataşyndan lowlap durdy.

Ýaşbagşynyň gulagyna diňe ortadaky ýanýan sazagyň ahy-nalasy eşidilýärdi. O sesler kem-kemden güýçlenýärdi we onuň ýüregini mynçgalaýardy. Indi Ýaşbagşynyň ýüzünde gahar bilen gazabyň alamatlary peýda bolupdy, ojakdaky nar-gyzyl öwüsýän köze dikilen göreji başga hiç zady görmeýärdi. Dili bilen howany ýalap geçýän ot güçlenýärdi, közleriň üstüne atylan  sazak şahalary oduň howruna döz gelip bilmän göçýän seçmeler kimin şatyrdap ses edýärdi.

Tutaşyan sazagyň şatyrdysy gitdigiçe onuň hyýaldaky dünýäsiniň jümmüşine aralaşýardy. Ýüregi çalt-çaltdan urýardy. Çygar sazagyň tutaşandan soň has güýçli ses edip ýanyşy onuň üçin yzy üzülmän atylýan oklaryň sesine öwürlipdi. Ojakdan ýokary göterilýän gök tüsse bolsa däriniň ysyna örülip dem almaga maý bermeýärdi.

Ýaşbagşynyň dem almasy kynlaşýardy. Ol tolgunýardy. Bagşynyň nazary oduň ýalkymyndan öýüň tärimine düşýän kölegeleri yzarlap bir eýläk, bir-beýläk geçýärdi. Birdenem ol kölegeler urşujylaryň sandyraýan suduryna meňzäp, göräýmäge edil gapdalyňda garma-gürmelik, ala-basgy başlandyr diýdirýärdi. Duýdansyzlykda atlaryň kişňemesine menžäp bir gykylyk gopdy. Sandyrap duran sudur ýüzünligine gürpüldäp gitdi. Beýlekisi öňe okduryldy. Üçünji bir kölege sesiniň ýetdiginden bagyryp, süýnmek gollaryny galgadyp  galmagalyň gopan ýerini salgy berýärdi.

Ýaşbagşy nalaç hala düşüpdi. Atlaryň çirkin kişňäp garşydaşyna topulmasyndan, gylyçlaryň şaňňyrdysyndan paýrap atylýan oklardan onuň gulagy kamata gelipdi. Geň galaýmaly ýeri, ol kölegeleriň alabasgysynyň içinde eli dutarly iki ýana çarpynýan öz keşbini hem görýärdi. Ol ýykylýardy, turýardy, gygyrýardy… Gynyndan çykan hanjarlary görýärdi. Olar ýokary galyp kölegeleriň depesinden inýärdi.

Ýaşbagşy oduň içinde galan ýaly çar ýany bilen lowlaýardy. Onuň kalby lowlap ýanýardy, tenini bolsa sanjylýan pyçaklaryňkydanam beter agyry gurşap alypdy.

— Orsgeldi! Orsgeldi!

Daşarda kimdir biri onuň oglunyň adyny tutup çagyrýardy. Emma, häzir bu sözler bagşynyň gulagyna başgaça eşidilýardi we ony, üstlerine ýagy dökülen adamlaryň “Ors geldi, ors geldi” diýip, bu iki jümläni ilkinji sapar haýda-waý gygyryşýan pursadyna dolaýardy.

Ýaşbagşy özüne geldi-de, oglunyň ady tutulyp gygyrylan tarapa gaňrylyp seretdi. Daşarda Orsgeldi silkmesini şemala ykjadyp daşyny gallap alan deň-duşlary bilen söhbete gyzypdy. Onuň elinde kakasynyň köne hyrlysy bardy. Gapdalda bir ýerde yzly-yzyna gümpüldäp göçýän tüpeň sesleri ýaňlandy. Mundan ýigrimi ýedi ýyl ozal Ýaşbagşy öz obadaşlarynyň ellerinde şeýle tüpeňleri görüpdi.

Ala meýdan tarapda ýene-de birnäçe gezek tüpeň atyldy. Obanyň ýaş-ýeleňleri Orsgeldiniň toýunyň hatyrasyna asmana ok ýagdyrýardylar. Ýaşbagşy muňa öňküsindenem beter tolgundy. Ýatlamalaryň agyr labyry onuň ýüregini gysyp-gowuryp barýardy. Bir gülläniň sesi onuň gulagynda dynman, üznüksiz ýaňlanmaga başlady. Bu sese sandyrap gitdi. Nagra çekip, ýerinden towsup diýen ýaly ör galan bagşa hemmeler aňkaryp galdylar.Ýöne weli hiç zat onuň azaryna-da däldi, ol dulda asylgy dutaryna ýapyşdy.

Gaýra goýmak mümkin däldi. Eger-de ol dutary gümmürdedip ugramasa janyna jaý tapyp bilmejekdi. Daşynyň mahmal gabynyň bagjygyny gyssanmaç çözüşdirdi-de dutary eline aldy.

Ol hökman çalmalydy, ol hökman aýdyma gygyrmalydy. Ýüreginde baslygyp gemre baglan dertlerini şabram kakuwlar bilen kakyp-kakyp aýyryp daşyna zyňasy gelýärdi.

Süýnmek barmaklar tarlara  kaklyşandan dutar erbet iňledi. Bagşynyň gözleri ýaşa doldy. Ýüzünden gaýdýan der seýrek, ak sakalyna siňip ýitip gidýärdi.

Daş-töwerekden onuň sesine ylgaşyp gelenler içerä sygar ýaly däldi. Ynjalykdan gaçan adamlaryň nazary  onuň her bir hereketini sypdyrman yzarlaýardy.

Eger-de Ýaşbagşy dutar çalyp başlamadyk bolsady, onda ýüregi kalbyna dolan duýgulara tap getirmän ýarylaýjakdy. Gör, näçe ýyllap ol bu duýgulary hiç kime duýdurman saklapdy, şu pursada garaşyp gezipdi. Gözleriniň hanasyna dolan gözýaş damjasy ýaňagyndan togarlanyp aşaklygyna syrygyp gaýtdy. Eli özüne ne ýer tapýardy ne-de ynjalyk. Ol bu elleri bilen dutaryň ruhuny oýarmalydy.

Dütar düzülgidi. Ýaşbagşy adaty edişi ýaly titreýän aýasyny olary sypaýan ýaly şekilde perdeleriň  üstünden ýöretdi. Dutaryň sapyndaky perdeleriň bogunlary ýaly kalbyndaky duýgular mese-mälim bildirip durdy. Ýüregi ynjalyp, gözlerini ýumdy-da Ýaşbagsy dutaryna şabram kakdy. Şabram kakuwlardan gaýdýan gaýgyly bir mukam öýüň içini doldurdy. Soň bolsa burum-burum tüsselere goşulyp tüýnükden daşaryk çykyp, ýyldyzly Asmana çenli göterlip gitdi. Äleme dolup gidýän bu mukam heniz eşidilen mukam däldi, ony henize çenli diňläp gören ýokdy.

Ýaşbagşyň barmaklary ikinji perdä geçdi.

Ikinji perdäniň owazy : Tutulmadyk  toý

Tüpeň sesi eşidildi. Edil häzirkisi ýaly uzaklara ýaňlanyp gidýän tüpeň sesi eşidildi. Edil şu günki ýalydy şo günem, ok yzyndan ok atyldy, goh üstüne goh gopdy. Şol gün şeýly goh-galmagalyň sesi daňdanyň düýş görülýän, dynçlyga gark bolan adamlaryň ne oýanmaga, ne ýerinden galyp daşary çykmaga, daş-töwereginde nämeleriň gopýanyny bilmäge höwessiz ýarym oýa ýarym ukuda mahaly eşidilipdi.

Şo gün daşarda nämeleriň bolup geçýänini sesme-ses eşidýärdim; arman, meniň ýerimden galasym gelmeýärdi. Nurberdi hanyň petekesini gaýşardyp ýören, ähli bäsdeşlerini gyzyl-ütük edýän, her gün ganatlaryny pasyrdadyp ukudan oýarýan horazynyň sesem bimaza edýärdi.

Köçeden kimiňdir biriniň gülküsi, kimiňdir biriniň gürrüňi, atlaryň aýagynyň dükürdisi eşidilýärdi. Men ýatlamalaryň gatynda hars urýardym – ejem bilen kakamyň hoş gezen günlerine gaýdyp barmagyň zaryny çekýärdim. Her näçe jan etsemem olaryň ýüz keşbini göz öňüme getirip bilmeýärdim. Emma, men her edip hesip edip aýlaryň we ýyllaryň aňyrsynda galan günlere, orslaryň aýagynyň yzy galan günden has alyslara barmalydym. Lomakiniň, olaryň goşunbaşylarynyň gelmeginden öňki döwre dolanmalydym.

Çünki orlsaryň daban yzy biziň topraga düşenden soň meniň ýadymda galany diňe agy-efgan, aýallaryň saç ýaýyp çekýän nalasydy. Öwülýä äkidilýän jesetleriň içinde ejem bilen kakamyň jesedini saýgarar ýaly däldi.

Bu sesler meni beýnimdäki ýadyma salyp bilmeýän müň towlam ýatlamalaryma erkimi elimden alyp äkidýärdi. Ähli durkum bilen Batyr hanyň sesini küýseýärdim. Kim ol Batyr han? Batyrhan maňa tarap ilden saýlanyp gaýdan. Meni bagryna basan. “Mert bol oglum, mert bol” diýen adam.    

Soň onuň possunyny ýadyma salyp bildim. Ol Batyr hanyň sesi ýaly ýumşakdy, ýylydy. Ýöne bir zamanlar maňa ýüzleri düşenine begenip, begençlerinden ýaňa ýagtylyp giden ýüzleri ýatlap bilmeýärdim. Ýene Batyr hanyň “Erkek bol, oglum, oglum” diýýän sesi gulagyma geldi. Menem şol günden bäri Batyr hanyň ogly.

Gözümi açsam, daşarda eýýäm jahan ýagtylypdyr. Nurberdi hanyň horazy bogazyna sygdygyndan gygyrýardy, beýlekiler bolsa onuň yzyny alyp göterýärdiler. Alyslardan, guýynyň içinden eşidilýän dek läle kakýan gyzlaryň sesi gelýärdi. Ýerimden turdum. Günüň ýagtysy süýşe-süýşe gapyň jaýrygyndan içeri giripdi. Daşary çykdym. Galaň galyň diwarynyň kölegesi ýere ýazylyp ýatyrdy we ol gara öýümiň gapysyna ýetýärdi.

Oba adamlary topar tutup Batyr hanyň öýüne tarap ýonelipdiler. O ýerde dokuz başly ak öýler tutulypdy. Meniň göwnüme gelşine görä, eýýäm, ýaşulylar gelnalyjy kerwene baş bolup goňşy oba ugran bolmalydy.

Düýn agşam naharyndan soň Nurberdi han Batyr hanyň adyndan ertir säher bilen gelinalyjylaryň goňşy oba ugradyljakdygyny habar beripdi. Ine, şo habardan soň men, hemmelerden öň turup, gelinalyjyny ugratjakdygyma öz-özüme söz beripdim. Emma, her näçe ökünsemem ýatyp galypdym.

Agyldan goýunlaryň mälemesi eşidilýärdi. Agylyň gapysyny açanymdan  owlak-guzular üstüme towsup diýen ýaly öňe atyldylar.Olar maňa özlerini örä çykarar öýdüpdiler. Men hasyr-husur agylyň gapysyny ýapyp, böwürde, öz başyna, gözenegiň aňyrsyna basylan bededen alyp olaryň öňüne döküşdirdim.

Goýunlar men nirä ýöresem ädimimi sypdyrman yzyma düşýärdiler. Men goýunlar bir ýerde basalaşyp durmazlar ýaly bedäni ýetdiginden agylyň her ýerine-her ýerine atyşdyrdym.

Daş çykmak üçin ýönelemden, süriniň başyny çekýän goç maňa tarap gaýtdy. Ol gelip, burum-burum şahlaryny dyzyma oýkalap başlady. Onuň böýnundaky jaň hereketine goşulyp düňňürdeýärdi. Men ýaňadan bede alyp gelip, onüň öňüne aýratyn atdym, ýöne goçuň bede bilen küýi ýokdy. Ol daşaryk – örä  gitmek isleýärdi.

Süri mydama onuň yzyny eýermäge endik edensoň, dowarlaryň bary agylyň işigine tarap ümzük atýardylar. Burum-burum şahyny indem agylyň gözeneklerine oýkaýan jaňly goçuň ýüňlerini sypap: ”Bu gün gaýrat ediň, ertir örä gideris, düşündiňmi?” – diýip öz meýlimi aýtdym.

Sürä erk edýän öňbaşy goç bilen çopan itim barka men mydam arkaýyndym. Uky üstümi basan wagty, ala köpek bilen jaňly goça sürini ynanyp ine-gana ýatýardym. Olaryň hiç bir belany sürä ýakynlaşdyrmajakdygy ikuçsyzdy. Köpegim sürini möjekden gorasa, şahly goç bir goýnuňam süriden  bölünip gitmegine ýol bermez.

Agyldan çykanma ýarym sagat çemesi wagt geçipdi. Öýde elýaka köýnegimi geýip, Batyr hanyňka tarap ugradym. Batyr hanyň öýi galanyň edil merkezindedi. Azanyň sesi ýaňlanyp durýan uly metjit hanyň öýüniň alkymyndady. Metjidiň daş-töweregi injire, dereklere, serwi agajyna bürelendi.

Metjit bilen Batyr hanyň öýüniň arasynda bazar meýdanjygy ýerleşýärdi we Molla Muhammet ol ýerde harytlaryny ýaýradyp göçme söwdasyny ederdi. Molla Muhammediň göçme söwdasynda göwnüň näme islese tapdyrýardy.

Söwda bolmadyk wagty bu  ýeri toý tutýanlar üçin göreş meýdançasyna öwrülýärdi. Aýlaryň ýagşysy remezan gelende agzyňy bekläp, özüňem bu ýere gelmeseň gelişmejek ýalydy. Şonuň üçinem galadaky uludan-kiçä, ýaşu-garry – hemmeler bu ýere ýygnanardylar. Bu ýerde eňek bary gymyldardy, tesbi bary sanalardy, gep bary diňlenerdi. Wagt tiz geçip, bir görseň Gün ýaşyp agşam namazynyň azany aýdylardy. 

Men bu meýdança ýetemde tas, doňup galypdym. Örküçleriniň arasynda kejebe gurlan heşdek maýanyň Batyr hanyň işiginde şol çöküp oturşydy. Ol äwmezden gäwmiş çalýardy. Başlary ak telpekli, egni gyrmyzy donly, örme guşakly atlylar meýdanyň çetinde, üýşüşip duruşlaryna Batyr hanyň öýünden kimiňdir biriniň çykaryna  we kerweni ugradaryna garaşýardylar.

Bu ne hekaýat? Gelin alyjylar näme üçin häzire çenli ýola düşmeýärkä?

Myhmanlar toý üçin niýetlenip dikilen täze öýlerde çaý içip oturyşlaryna mesaýy gürrüňe gyzypdylar.Olaryň başyny agyrtmaýan gürrüňleri galmandy: bu ýylky otluk sonarlar, mallaryň ähli görnüşleri, hat-da gaýraky obalara azar berýän möjek ordasy hakda aýdylma kemi galmandy.Ýöne bar gürrüňiň ahyry gelin alyjylaryň näme üçin ýola düşmeýänligine gelip syrygýardy.

Men eglenmezden Batyr hanyň öýüne ýöneldim. Öýüň işigi açykdy, tamda ýygnananlaryň hemmesi daşardanam kemsiz görüňýärdi. Men eýwana girdimde çökdüm. Sebäbi jaýyň içine üýtgeşik bir ünjiniň ynjalyksyzlygy dolupdy. Içki jaýda aksakallar otyrdy. Olaryň nazary bitakatdy. Bir bela gopmadyk bolsa-da biri diýip howuň basylýardy.

Kimdir biri: “Bu bir heleý gybaty bolaýmasyn-how! Ozüňiz bilýäňiz ahyryn, bu wagtyň adamlary suw görmän tammam çykaryberýärler ahyry…”

Nurberdi han degişmä salyp gürledi:

-Molla Muhammet! Aý-how, sen harydyňy geçirjek bolup ilaty basga salýan dälsi-ňä?!

Hanyň sözüne gatyrak gülenlerem, ýöne ýylgyryp oňaýanlaram,  böwrüni diňlänlerem tapyldy.

Diýmek Molla Muhammedem şu ýerde. Men oturan aksakallara ýaňadan göz aýladym. Dogrydanam Molla Muhammet Batyr hanyň gapdalynda howlukman çaý owurtlap otyrdy. Men indi nämäň nämedigini aňyp ugradym. Molla Muhammet täze haryt bile täze bir habaram getiren borly. Ýöne hemmeleri serpmeden gaýdan ýaly eden habaryň düýbi düz bolsada biri?!

Dogrusy, her gezek bir täze habar tapmak Molla Muhammediň indi endigine örülip gidipdi. Ol çuwal-çuwal harytlaryndan başga-da ganar-ganar habaram getirerdi. Haryt alyş-çalyş edip göçme söwdasy bilen türkmen ýaýlalarynyň  ähli obalaryna aýlanyp çykansoň adamlar onuň harydyny-da, getirýän gürrüňlerini-de ynanjaňlyk bilen kabul ederdiler.

Molla Muhammet başyny ýaýkady-da kinaýa bilen:

— Nurberdi han, Taňry ýalkasyn! Men hakda beýle hatyrjem pikir edýänsiňem öýtmändirin? – diýdi-de  sözüniň yzyny Batyr hana gönükdirdi.

— Men öz bilýänimi aýtdym. Galanam özüňiz biliň, erteki gün bihabar galdyk diýmeseňiz bolýa…

Batyr han oturyp bilmän:

— Orsuň goşunbaşysyna kim diýdiň? – diýip sorady.

Molla Muhammediň gür gaşlary bürşüp gitdi:

— Meniň eşitmeşime-hä Skobelew diýýä… Skobelew!

Ol sözüni tamamladym diýen terzde käsesine ýaňadan çaý guýundy. Kimdir biri saklanyp bilmän:

— Sen nirden bilýäň olaň biziň ili basyp aljagyny?

Ýene biri jogaba garaşman:

— Lomakiniň guýrugyny ýamzyna gysyp gidişini gördüňiz, saryja ors yzyny köwlener ýaly bolmady heý! Indikisi nämekä bulaň?

Molla Muhammet jogap bermese ynjalmajagyny bilip şeýle diýdi:

— Meň bu gürrüňleri toslap tapmaýany-ma belli… Bu gürrüňi baryp birki hepde öň Kawkazda eşitdim. Belkem orslar eýýäm şu töwerekdedir, kim bilýär?

Batyr hanyň göwnüne ünjiň aralaşany daşyndanam aňdyrýardy. Dogrusy bu ýerdäkileriň birahatlanmadygy galmandy. Jaýa doly çäýnekler getirilip, boşanlary äkidilýärdi. Orslar hakda eşidenimden öten agşamky gören düýşüm, ejem bilen kakamyň keşbiniň göz öňüme gelmeýşi ýadyma düşdi.

Ýaňý bir gulaklar orslaryň geljek-geljeginden dynypdy. Bu gün ýene-de ýörüşli gürrüň orta düşdi.

Batyr hanyň ýüzüne konelişen aladalaryň buludy çökdi. Bu aladalar garşy-garşy gozgaýan köne ýaralara meňzeýärdi. Öýüň içini agyr dymyşlyk gurşady.

Meýdançanyň  gyrasyndaky derekleriň kölegesinde dik duran Adyna hanyň ýüzi gamaşykdy.Ol egni iňňeden çykma gyzyl donly, aýagynda aýna gonç ädigi günüň şöhlesine ýylpyldaýardy. Gyýma balagynyň gapdal jübüsinden Molla Muhammetden alan sagadynyň zynjyry görünýärdi. Adyna han il gözünden ogrynça, aram-aram jübüsinden sagadyny çykaryp, onuň süýşmeýän dillerine umyt bilen seredýärdi.

Adyna hanyň nökerleri Toýly, Myrat we beýlekiler onuň daşyny gaplap durdular. Ol ýoldaşlarynyň söhbetinden üzülmeýän ýaly bolup görünse-de, barybir bar küýi içerdedi, ýaşulylaryň geljek netijesine sabyrsyz garaşýardy.

Batyr han ahyry ümsümligi bozup:

— Her näçe kelle dowsegem, toýy dowam etmekden başga ýolumyz ýok. Eýýäm günorta golaýlap ýör. Bu wagta biz gelin alyp gelmeli ahyry… Men gudalara günorta çenli gelinalyjymyz barar diýip lebiz etdim. Är lebizden, koý bogazdan diýýä… Türkmenler başyny goýar welin lebzinde durar. Beter gijä galman ýola düşeliň! – diýip,  ýaşulylara ýüzlendi.

Oturanlaryň içinde belli pikire gelip bilmeýänleri kändi. Batyr han: ”Allany çagyryp öň atlylary ugradalyň, kerwenem ýuwaş-ýuwaş barybersin, ýogsa aňyrdakylaram “näme boldyka?” diýip kyn güne galar” diýip sözüniň yzyny ýetirdi-de, ýola gitjeklere ak pata ber diýýän şekilde ýerinden gobsunyp, gapdalrakda oturan Ahmet ahuna yşarat etdi.

          Içerden Kuranyň aýatlary okalyp ugrandan, jaýyň daşyndakylaram ýerli-ýerden dyz epmäge başladylar. Ahmet ahunyň öz endigi boýunça hiňlenip okan aýatlary daşardakylara  eşidilýärdi. Batyr hanyň “Ämin” diýen güňleç sesi geldi. Töwür  galdyrylandan soň hemmämiz ýerimizden galdyk.

          Jaýdan ilki aksakallar, olaryň yzysüre hem beýlekiler daş çykdylar. Batyr han ýaşynyň bir çene baranlygyna garamazdan hemişe şähdiaçykdy, ata atlananda jahyllara gaýra dur diýdirýärdi. Egnine possun atynan, kellesindäki garaköl telpegi has hem azmly görüňýäň Batyr han eýwana çykdy-da: “Aty getiriň!” diýip buýruk berdi.

          Kimdir biri ylgaşlap meýdançany okkessir geçip gitdi, sähel salymdan gyr atyň jylawyndan idip yzyna köwlendi. At satanlakdy, ýaly ösgündi, geň galaýmaly ýeri boýnunda birnäçe gara tegmiller bardy. Hanyň aty-da, beýleki atlardan aýyl-saýyl tapawutlanýardy. Gyr at diňe Batyr hany golaýyna eltýärdi. Il içinde Batyr hanyň Gyr atynyň aňyrsy Göroglunyň atyna baryp ýetýämiş, toýnagy gyzansoň onuň yzyndan ýel hem ýetip bilmeýämiş diýen ýaly her hili gürrüňler bardy. Bu gürrüňleriň rowaýat däl-de, hakykatdygyna,  Batyr hanyň atynyň şemaldanam ýüwrükdigine özümem şaýat.

          Batyr han atlanýança hemmeler, üstünde gelin getiriljek kejebe gurnalan heşdek maýa-da, öňatlylaram, Tagan baýyň iki gäwmiş goşulan agaç arabasy-da, onuň üstündäki kerwene goşuljak aýal-ebtatlaram, erkeklerem ugramaga taýyn bolupdy.

          Dabany ýer tozadýan, gyzmaç ýigitleriň birnäçesi ýola düşen kerwenden öňe saýlanyp galanyň demir derwezesinden ok bolup çykdylar. Olaryň galanyň daş ýüzünden asmana atylýan tüpeňiniň sesi  Arkajyň düzüne ýaň salýardy.

          Adyna han assa gülümjiräp deň-duşlary bilen ak öýe girdi.

          Kerwene goşulan düýeleriň iň soňkusy jaýlaryň aňyrsyna öwrülip gözden ýitensoň men boşap galan meýdança nazar aýladym. O erde  Molla Muhammediň sopbaş özi galypdy. Ol esli wagt göze görünmeýän ýüpe baglanan ýaly bir nokada seredip durdy-da, başyny ýaýkanyny duýman galdy. Soňra başyny aşak salyp goşuna tarap gaýtdy. Men ylgawymy ýazdyrman barşyma galanyň iç ýüzündäki basgançaklary bilen onuň üstüne çykdym. Kerwen öz maýdalyna galadan barha daşlaşyp barýardy.

          Biziň galamyzyň diwarlary belentdi,  başy ho-ol asmanda hellew atýardy. Diwaryň bişirilen kerpiçden örülen  iň ýokarky bäs-alty hatary  gyzylymtyl reňkde has-da göze ilginçdi. Kä-ýerleri bolsa ýaňý diş çykýan çaganyňky ýaly aňňy-tüňňidi.

          Men galanyň her ýerräkde gurlan garawul diňine baryp, kerwen gözden ýitýänçä yzyndan garap durdum. Galanyň daşynda janly-jemendäniň hereketi kesildi, lemmer-lemmer gara bulutlar galanyň üstüni büredi. Barha güýçlenýän şemal olary kowalap kerweniň yzyndan ýetirmäge jan edýärdi. Birdenem, toplanyp bir-biriniň üstüni basan bulutlar çakyşaga-da gögi lerzana getiräýjek, şol çakyşmadan soň bolsa bedreden guýulýan dek çabga gelip galany suw-sil edip gidiberjege meňzeýärdi.

Üçünji perdäniň owazy: Kerweniň ýolunda galan gözler

Galada galanlaryň mazasy gaçypdy. Nirä barsaň, niräňe seretseň orslaryň ýaňadan çozuşy hakda gürrüň edilýärdi. Molla Muhammediň getiren habary gündiziň günortany arassa Asmanda ýyldyrym çakan ýaly bolupdy.

          Molla Muhammediň öz aladasy özüne ýetikdi. Galaň merkezindäki meýdançada ýaýradan harytlarynyň daş-töweregi adamdan ýaňa hyň berýärdi. Erkek bolsun aýal bolsun parhy ýok, her kim gerek zadyny soraýardy.

          Emma adamlaryň ünjüsi, birahatlygy ýüzlerinden bildirip durdy. Gün ýaşmak üçin düýlenip ugrapdy. Göwünlere aralaşan ünji ulalýardy. Adamlaryň bir topary Batyr hanyň öýüniň daşyna üýşüpdi. Olaryň hemmesi bir adam ýaly Nurberdi hana seredişýärdiler. Batyr hanyň galada ýok günleri bar kişi Nurberdi hana gulak asýardy.

          Maňa duran ýerimden Nurberdi hanyň ýüzi görüňmeýärdi, ýöne onuňam ýagdaýynyň hiç kimiňkiden enaýy däldigi aňdyryp durdy.

Kimdir biri gözüni kölegeledip uzaklara seredip durşuna:

          — Basym agşam düşer, kerwenden weli habar-hatyr ýok. Nurberdi han ýeri muňa näme diýersiň? Näme etmeli?

          Nurberdi han gaýga üstüni basdyrana:

          — Nätmeden Hudaý saklasyn! Heniz agşama çenli maý bar ahyry. Wagtyndan öň basga düşmegiň hajaty ýok. Müň gaýgy bir iş bitirmez. Onsaňam biziň medetkärimiz Perwerdigär Alladyr!

          Şeý diýdi-de, Batyr hanyň eýwanyndaky gülli keçäniň üstüne çökdi. Nas kädisini çykaryp, eliniň aýasynda jemlän nasyny diliniň astyna  atyp göýberdi.  Berk gysan dodaklaryny müňküldedip aşak bakyp oturdy. Häzirki pursatda onuň her bir hereketi iliň göz astyndady. Nurberdi hanyň bolşundan, hereketinden her kim bir many çykarýardy. Her näçe giňlik etse-de, hanyň ýüreginiň jümmüşindäki ünji-gaýgyň yzasy aýrylyp gidibermeýärdi.

          Märekeden boýy saýlanyp duran Adyna han hemmelerden beter aladalydy. Onuň bir ýerde durmaga karary ýetmeýärdi, bir içeri girýärdi, bir daş çykýardy, bir oturýardy, bir turýardy, garşy-garşy sagadyna seredýärdi. Ak derekleriň uzyn hatarynyň deňinde bir öňe, bir yza ýöreýärdi.

          Ol pälwansypatdy, gerdenleri tegelenip durdy, omurdanlary şiriňki ýaly öňe omzaýardy, deň-duşlaryndan me-saňa saýlanýardy. Onuň bü günki  sowukganlylygyny ýitirip, özüni saklap bilmeýşi meni geň galdyrýardy. Ol garşy-garşy kisesinden elýaglygyny çykaryp  ýüzündäki burçak-burçak der damjalaryny sylýardy.

          Adamlaryň köpüsi galanyň daşyna çykypdylar. Her kim ilerdäki depäniň üstüne çykyp, boýunlaryny üzere getirşip kerweniň giden ýoluna garaýardy. Galanyň dort künjündäki asmana göterilen garawul diňlere çykyp gelin alyp gelýänleri hemmelerden öň görmegi arzuw edip alyslardan nazaryny aýryp bilmeýänlerem köpdi. Birdenem  garawul diňlerden kimdir biri: “Gelýäler, gelýärler! Hon-ha öňatly tozanlap gelýä!” diýip, çasly gygyrdy.

          Hemmeler dem almasyny saklap ses gelen tarapa öwrüldi. Köp garaşylan habar dogrusy duýdansyz ýaňlanypdy. Emma, göwünlerimizi dolduran tolgunmalardan, ünjilerden soň eşidilen “Gelýäler” diýen habar ganat bagladyp guş bolup uçurypdy. Asmana zyňylýan telpekler galanyň  diwaryndanam ýokary saýlanýardy, adamlar bir-birlerine: “Gözüň aýdyň!” diýişýärdiler, däri gapgarylan peşeňler çar ýandan gümpüldäp göçýärdi.

          Adyna han şatlykly sesler eşidilip ugrandan gyssanmaç daşary çykdy. Daşyndakylar eýýäm uňjüni undup, oňa degisýärdiler. Begenjinemi, utanjynamy onuň elleri, aýaklary bir ýerde durmaýardy.

          Nurberdi han ellerini galgadyp, şatlykly habara duýdansyzlykda üstüni basdyran adamlara görkezme berýärdi:

          — A-how, näme öwelşip dursuňyz! Galaň gapysyny giňden açyň, Batyr han gelýä…Boluň, boluň, durmaň ahyry…

          Garaşmakdan eňki giden gala birden janlandy.Gelin alyjylary garşylamaga taýynlanyp ugradylar.

          Nurberdi han öz öýüne baka gyssanmaç ýöneldi, kän eglenmän, eline dutaryny alyp çykdy. Bu dutaryň arkama-arka geçip, iň ahyrynda Nurberdi hana gelip ýetendigine we hanyň ony gözüniň göreji ýaly saklaýandygyna hemmeler beletdi. Nurberdi han ädimlerini gowşatman Batyr hanyň eýwanyna baryp girdi-de:

          — Adamlar, belläp goýuň! Kerweniň öňatlysynyň baýragy ynha, şu dutardyr!

          Öňatlynyň aljak baýragy, dogrudanam deňsiz-taýsyzdy. Bu dutaryň täsin owazyny menem  diňläpdim. Onuň kädisiniň daşyna oýulyp nagyşlar çekilendi, göreni özüne çekýärdi. Birdenem, dutara eýe çykjak atla gözüm gitdi. Onuň atyny gara suw edip galanyň derwezesinden girişi, “Adamlar gözňiz aýdyň, kerwen Babarapdan geçip gelýär” diýip habar berişi, Nurberdi hanyň elinden nagyşly dutary alyp maňlaýyna sylyşy göz öňümde janlandy.

          Men ylgawymy ýazdyrman galanyň diňine tarap  howlukdym. Dutara eýe çykjak ýigidiň kimdigini bilmäge gyssandym. Basgançaklaryň iki-üç tekjesinden üştiaşry towsup ýokarlygyna galdym. Ol ýere eýýäm köp adam ýygnanypdy. Olaryň hemmesi-de gözleriniň köküni gyryp kerweniň görünjek tarapyna seredişýärdiler.

          Iňrik garalyp başlapdy. Gitdigiçe  goýalyşýan garaňkyda gyr atyň sudury göründi. Galanyň dört künjündäki diňlerden şatlykly sesler eşidildi. Begenjine hemmler herekete gelipdi. Çagalar böküşýärdiler, ulular birek-biregiň gerdenine kakýardylar. At haý diýmän gala tarap golaýlaýardy. Birdenem mähelläniň sesi lowurdap ýanýan oduň üstüne suw guýulanda birden sönüşi ýaly tapba ýatdy. Atyň üstünde hiç kim ýokdy. Ol ýekedi we haly perişandy. Mundan soňky iniňi düýrükdiriji duýgular duýdansyz, göz açyp ýumasy salymda adamlaryň erkini ellerinden alypdy. Adam bary aňk bolup galypdy. Men  galanyň depesinde toplanan şabyrdap ýagmaga taýyn gara bulutlar ýagybam bilmän, agramyna-da bäs gelip bilmän başymyza çökäýermikä öýtdüm.

           Nädip galanyň diňinden aşak düşenim ýadyma düşenok. Derwezeden gala girip gelýän gyr atyň töýnagynyň başly-barat sesi ýüregimiň urgusy bilen deň çykýardy. At, Batyr hansyz yzyna gelenine namys edýän mysaly başyny göterip bilmeýärdi. Ol ýüzüni sallap galanyň ortasyndaky meýdança geçip barýardy. Adamlar öz gözlerine ynanmaýardylar. Alaçsyz halda, tykgyrdap deňlerinden geçip barýan atyň yzyna düşüp, meýdança tarap gaýtdylar.

          Halaýyk agzyna suw alan dek gepsiz-gürrüňsiz aňk bolup galypdy. Hiç kimiň hat-da hyýalyna gelen çaklamalarynam daşyna çykarasy,  uçursyz bir belanyň gopanlygyna ynanasy gelmeýärdi. Meniň gulaklarymy dykyp eşitmejek bolýan sözlerimi, içimden haýsydyr bir güýç gaýtalaýardy: “Boljak iş boldy, ynan!”.

          Bu sözlerden aýagym çolaşýardy, başym aýlanýardy, kelläme taýak bilen urlan ýalydy. Men elimde baryny edip Batyr hanyň öýüne ugradym.

          Barsam eýýäm hemmeler bu taýa, gara suw bolan atyň daşyna üýşen ekeni. At janawar: ”Menden zat soramaň” diýýän dek, ýalyny ikiýana bulaýardy. Uzyn-uzyn kişňeýärdi. Onuň kişňeýşi aýdym aýda-aýda sesi gyrlyp giden bagşyny ýadyňa salýardy.

          Nurberdi han bu ahwalata uzak seredip durup bilmän baryp atyň boýnuna elini goýdy, ýalyny, daýanykly omurdanlaryny sypalady. Olaryň ikisi bir-birlerine düşüňýän dek esli wagtlap ynjalykly kadda gelip bilmediler. Batyr hanyň  gyry bu derdinişmä çydap bilmän ýer peşedi-de, art aýaklarynyň üstüne galyp bar güýjüne aýylganç kişňedi.

          Nurberdi hanyň gözlerine ýaş aýlandy. Adyna han bolsa bu bolup geçýän ahwalatyň düýşüdigine-de, huşudygyna-da ynanman, ýüregi sogrulan dek gözlerini alaçsyz tegeläp galypdy. Onuň tegelenen gözleri bir zadyň omurlyp, döwülip barýanyny görýäne meňzeýärdi. 

           Nurberdi han Adyna hanyň ýanyna geldi-de onuň golundan tutdy. Ol goluň çiginleri gahar-gazapdan düwülip köýneginiň ýeňini ýyrtaýjak bolýardy. Handan ses-seda çykmaýardy. Diňe Adyna hanyň: “Hany kerwen? Hany kakam?” diýip, berk gysan dişleriniň arasyndan çalaja pyşyrdany eşidildi.

          Aýallar, olaryň yzysüre hem çagalar aglaşyp başladylar. Molla Muhammet dukanyň tekjesiniň aňyrsyna geçip, şybygyny temmäkiden doldurmaga durdy. Aýallaryň agysy uly orlaşyga ýazypdy. Molla Muhammet olaryň sesini eşidip, çilimini uzyndan-uzyn sordy, soňra ellerini dyzyna urup: “Lä ilaha il-allah! Özüň gowusyny edeweri Allam!” diýdi-de ýerinden galdy.

          Ahyry Nurberdi han gataňsy ellerini Adyna hanyň golundan aýyrman durşuna adamlara ýüzlendi:

          — Adamlar, entek, ruhdan düşerden irdir. Men Batyr hanyň diridigine Allanyň birligi ýaly ynanýan! Görüň-ä, onuň atyndan gan çykan ýeri ýok, diýmek basga düşer ýaly bahana ýok!

          Nurberdi han her häçe giň göwünlik etmäge çalyşsa-da adamlaryň özüne doly ynanmaýanlygyny aňýardy. Ýola gidenleriň yzynda galanlaryň barybir saly suw üstündedi. Nurberdi han ýaş-ýeleňlere garap:

          — Baryň, eli ýarag tutanyň atlanyň, haýal etmän kerweniň ugruna çykmaly!

          Ýigitler onuň bu sözüne mähetdel atly-atyna garşy ylgady. Adyna han bykyny gylyçly, eli hyrly tüpeňli atlanyp, hemmeden öň yzyna geldi. Ýigrimä golaý  atly toplanan dessine Nurberdi han Adyna hanyň üzeňňisinden tutup durşuna olara iň soňky sargytlaryny tabşyrdy:

          — Ýolda-yzda esewan boluň! Gelin getiriljek oba howlugyň, kerweniň baranny-barmanny anyklaň! Gaýypdan bir ahwalata uçrasaňyz  gala çapar ugradyň, biz gelýänçäňiz garaşjakdyrys.

           Öňlerinde nähili garaňky işleriň duranlygynyň bir çetini aňýan ýigitler duran-duran ýerlerinden atlaryny gamça basdylar. Olar galanyň derwezesinden ok ýaly atylyp  çykdylar.

          Atlylar gidensoň dünýäň ähli ýüki ýeke öz başyma düşen ýaly halda galypdym. Demime sorýanym howa däl-de, gyzgyn çäge, gyzgyn gurşun bolup demligimden geçýärdi. Meýdançadan daşlaşyp barşyma galanyň diňine çykmaga hyýal edýärdim. Emma, aýaklarym diýen etmeýärdi. Aty gelip, özi galan Batyr hany gaýdyp hiç mahal görmerin diýen pikir bile ölsemem ylalaşyp biljek däldim. Meň haýyma-waýyma bakman kelläme ornaşmak isleýän wehimli oýlary kowmaga gurbatym çatmaýardy. Asla, göwrämi götermäge-de  mende güýç galmandy, köýnegimiň ýakasyndan mäkäm ýapyşyp özumi saklajak bolýardym. Diňe, dilime öz-özi gelýän: “Allajan özüň gora! Biziň dadymyza özüň ýetişeweri jan Alla” diýip gaýtalaýardym. Gözümiň öňünde nokatlar, suw köpürjigi ýaly düwmejikler, çüýşe ýaly damja peýda boldy. Onuň aňyrsyndan tozana siňip barýan, biri-birine gatyşan ýigrimi atly uzaklaşyp barýardy.

          Zordan garawul diňine çykdym, gaýgy-hasratdan ýaňa mejalym galmansoň, düşelen kerpijiň üstünde şüýndim. Ýürek öz ýerine sygmaýardy. Ol şeýle bir çişip ulalypdy welin, içimde dem almaga ýer göýmandy. Birdenem men dodaklarymyň, eňeklerimiň gagşap gidýändigini duýdum. Gözüm garaňkyrap, endam-janymy galpyldy eýeledi. Gözüme ilýän zatlaryň bary  bir ýana gyşaryp, ýykylyp barýardy. Ýerinden süýşüp, ornuny üýtgedýän dünýäni saklap biljek güýç galmandyr. Şol çagşap barýan dünýäniň jümmüşindenem Batyr hanyň sesi gelýärdi: “Mert bol oglum! Mert bol!”

          Şapak  gyzarypdy. Narynç reňke boýalan Gün gan ýüzünde çaýkanýan gaýygyň içine girýän mysaly ýaşyp barýardy.

Dördüňji perdäniň owazy: Ýas tutýan halaýyk