فصلنامه ي فرهنگي ، ادبي و اجتماعي تركمنهاي ايران

 

در باره ي فصلنامه

• صفحه ي اصلي

• در باره ي فصلنامه

• در باره ي هيأت تحريريه
 

آرشيو

• جديدترين شماره

• شماره هاي پيشين
 

ارتباطات

• دفتر يادداشت

•  تماس با ما

• وبسايت ها

 

 

روزي يك ضرب المثل


 
 

 

نصاب در ادبيات و آموزش منظوم لغات ترکی به زبان فارسی

فصلنامه ياپراق / سال دهم / شماره 40-39/ پائيز و زمستان 1386

نصاب در ادبيات

و آموزش منظوم لغات ترکی به زبان فارسی

ص 32-28

محمدصادق نائبي

زبان تركي در كنار اينكه جزو گسترده ترين و كهن ترين زبانهاي بشري است ، پيچيده ترين قوانين آوائي را نيز دارد. به هر حال ، تركها با يادگيري سريع زبان فارسي و عربي ، زبان خود را به غيرتركان ياد دادند. چنانكه ، بعد از اسلام لغتنامه سترگ تركي ـ عربي بنام «ديوان لغات الترك» توسط شيخ محمود كاشغري خلق مي گردد. شيخ محمود در ابتداي اين گنجينه به حديثي از پيامبر (ص) درباره زبان كهن تركي و خصوصيات متكلمين آن و حكومت طولاني و جهاني آنها اشاره كرده و اضافه مي كند كه لازم است زبان تركي را عربها ياد بگيرند. بعد از اين لغتنامه نيز عالمان و دانشمندان چندي مانند اميرعلي شير نوائي و مفسّر بزرگ ـ زمشخري دست به خلق لغتنامه هاي تركي زدند.
اما چند سده بعد ، روش ديگري توسط تركها ابداع شد تا بتوانند زبان خود را به ديگران و بعدها هر زباني را به زبانهاي ديگر منتقل كنند و آنهم استفاده از هنر شعري بود. اين هنر شعري را «نصاب» ناميدند. آنها در نصاب بصورت منظوم ، معادل كلمات دو زبان را در كنار هم مي آوردند. خواننده گاهي با حفظ آن شعر و يا به كمك حلاوت و طراوت شعري ، براحتي معادل كلمه را حفظ مي كرد. اين نوع هنر ، به فارسها و عربها و هنديها و ... نيز منتقل شد و آنها براي آموزش زبان خود به ديگران در قالب اوزان عروضي به سرودن شعر پرداختند. البته بعدها دامنه «نصاب» گسترده تر شد و شامل شرح لغات و اصطلاحات رشته هاي مختلف نيز گرديد.  
تاكنون در حدود 60 نصاب منظوم شده است كه 40 نصاب از آن يا توسط تركها خلق شده و يا به تركي سروده شده است. شايد 10 مورد از نصابهاي مذكور را نصابهاي تركي به فارسي تشكيل داده باشند و اگر ميانگين بگيريم ، معلوم مي گردد كه تقريبا در هر قرن ، يك نصاب تركي به فارسي خلق شده است كه با توجه به آفرينش لغات و اصطلاحات جديد ، چندان رقم خوبي نيست. نصاب حاضر در ادامه همين روش و در پاسخ به خيل مشتاقان يادگيري زبان تركي منظوم شده است.
نصاب صادق ، در 500 بيت از اوزان عروضي و در دو فصل سروده شده است. فصل نخست ، نصاب موضوعي است كه در 10 باب يا 10 وزن عروضي متنوع است و در هر مصرع ، كلماتي از يك جنس و يك خانواده آورده شده اند. فصل دوم ، نصاب حرفي است و در 11 باب و همگي در بحر رجز مربع منظوم شده اند و در هر باب ، كلماتي با مطلع حرفي مشخص آورده شده اند. بدين ترتيب لغتنامه منظومي براي آشنائي فارس زبانان با زبان تركي بوجود آمده است. اين نصاب داراي وجه تمايزاتي با نصابهاي گذشته است كه در جاي خود به آن اشاره خواهد شد.

مقدمه دكتر صديق بر كتاب نصاب صادق
هنگامي كه «نصاب صادق» را خواندم ، به حيرتي آميخته به احترام گرفتار آمدم. آقاي «محمدصادق نائبي» با درجه كارشناسي ارشد مهندسي مكانيك ، در كنار محاسبات شبانه روزي و پيچيده فني ، احساس لطيف و شاعري خود را در اين نصاب نشان داده اند.
ايشان ، سالها پيش ، از شاگردان من در كلاس زبان و ادبيات تركي در دانشگاه صنعتي اصفهان بود و اولين تحقيق و پژوهش خود را به كنكاش در دو زبان تركي و فارسي و استخراج بيش از يكهزار واژه ناب تركي از دل زبان فارسي و شرح اتيمولوژي عالمانه آنها اختصاص داده و تحت عنوان «واژگان زبان تركي در پارسي» منتشر نمود. در اندك زماني ، چنان در تركي پژوهي پيش تاختند كه علاوه بر تصحيح و چاپ چند جلد از «رسالات قارا مجموعه» ، موفق به كشف و بازخواني يكي از نسخه هاي خطي اصيل از همين مجموعه شدند و با عنوان «قارا مجموعه ـ 2» به دست شيفتگان ادب تركي رسانيدند. مجموعه گرانجاي «قوتادغوبيليك» را براي نخستين بار از تركي كهن شرقي به تركي معاصر غربي آذري برگردانده و شرح دادند.
با شناختي كه در چند ساله ي اخير ، از توانائي و شايستگي ايشان در ادراك مفاهيم ادبي و انطباق داده هاي زبانشناسي با فرمولهاي رياضي و فني داشتم ، مي دانستم كه به هر كاري دست بزنند ، كاري كارستان و شايان ايقان و اطمينان خلق مي كنند و خلق هيچ اثري توسط ايشان را شگفت انگيز نمي دانستم اما ذوق لطيف شاعري اين دانشمند جوان فني و احاطه چشمگير ايشان به هر دو زبان تركي و فارسي ، اين بار مرا به حيرت و شگفت واداشت.
مجال سخن پيرامون آفرينش شعري و ابداعات نوين ايشان در «نصاب سرائي» بسيار گسترده است ، اما از آنجا كه قصد دارم خواننده را به خلوت كتاب فراخوانم ، تنها به ذكر چند نكته مهم پيرامون «نصاب صادق» بسنده مي كنم:
•   نخست آنكه: در اين نصاب ، واژه گزيني مد نظر بوده است و براي همين تماما از واژگان ناب و اصيل تركي بهره گرفته اند.
•   دوم آنكه: نوع بندي بديعي در نصاب لحاظ كرده اند. نصاب موضوعي كه در هر مصرع ، كلمات همجنس آمده است و خواننده بخاطر كلمات پراكنده ديگر سردرگم نمي شود و نيز نصاب حرفي كه در هر شعر تنها كلماتي با مطلع حرفي خاص را آورده اند.
•   سوم آنكه: در انتخاب بحور و اوزان ، دقت فراوان شده است و غالبا بحور منطبق با هماهنگي آوائي تركي را برگزيده اند.
•   چهارم آنكه: واژگان مورد استفاده در اشعار ، دوباره همراه با مباحث اتيمولوژيك در مخزن لغات نصاب آورده شده و توسط ايشان شرحي عالمانه و گسترده داده شده است.
•   پنجم آنكه: مباحث نصابشناسي را بصورتي روان و جامع در ابتداي كتاب آورده اند.
•   ششم آنكه: تقريبا در هر قرن ، 2 يا 3 نصاب تركي ـ فارسي يا بالعكس ، منظوم شده است كه با توجه به خلق اصطلاحات و لغات جديد ، تعداد اندكي است. نصاب حاضر داراي لغاتي است كه در نصابهاي قبلي نبوده است.
بهره جوئي از همه زوايا و ظرائف زيبائي شناسانه شعري ، استفاده بهينه از كلام ، تسلط و مهارت استادانه به هر دو زبان تركي و فارسي ، شيفتگي و عشق لايزال به فرهنگ ديرپاي تركي ، ذهن وقّاد و محاسبه گر و ... ، ابعادي هستند كه در وجود ايشان به يكجا گرد آمده اند و بي گمان خوانندگاني كه كم و بيش با آثار قلمي ايشان آشنائي دارند ، با اينجانب هم آواز خواهند بود كه:                                
باش تا صبح دولتش بدمد       كين هنوز از نتائج سحر است

شرح جامع نصاب
«نصاب» واژه اي است عربي از ريشه «ن ص ب». معاني قريب و غريب زيادي در مباحث ادبي و شرعي و اجتماعي از آن متولد شده است كه مستقيم يا غيرمستقيم باهم مرتبط هستند كه ذيلا بدانها اشاره مي شود:
آن قدر از مال كه زكات بر وي واجب گردد(غياث اللغات). اصل مال چون بدان حد رسد كه بر آن زكات واجب بود (السامي). عددي كه زكات در او واجب شود (دستور اللغت). نژاد و اصل هر چيزي (منتهي الارب). بازگشت (منتهي الارب). اول هر چيزي (دستوراللغت). جاي غروب آفتاب (منتهي الارب). دسته ي كارد و چاقو و جز آن (ناظم الاطباء). مال و منال (غياث اللغات). جاه و مقام و رتبه (ناظم الاطباء). بخت و طالع (ناظم الاطباء). نصيب و بهره(دهخدا).مقدار معين از هر چيز(معين). حد و اندازه هر چيز (دهخدا).
همچنين آنكه به كاري پردازد كه بدان مامور ومنصوب نشده باشد (المنجد). عيّار و حيله باز (ناظم الاطباء). در تداول عامه ي اعراب در مفهوم حيله گر و مال مردمخور. آن كه حيله ميكند تا مال ديگري را بگيرد و به او برنگرداند يا از كسي قرض كند و ادا ننمايد.(المنجد).

نصاب در ادبيات    
نصاب در ادبيات ، آنست كه واژه و اصطلاحي ، به زبان و بيان ديگر شرح داده شود آنهم بصورت منظوم. براي نمونه مي توان به نصابهاي تجويدي اشاره كرد كه براي شرح روان و ساده از اصطلاحات و مفاهيم قرائتي و تجويدي مي پردازد(نصاب بياني). مثلا بيت زير براي شرح قاعده ادغام در تجويد قرآني (نون ساكن قبل از حروف يرملون قرار گيرد) است:
نون ساكن حذف كن ، تشديد گردان يرملون

يرملون دان: ياء و راء و ميم و لام و واو و نون
از بزرگترين كتب نصاب بياني مي توان به گلشن راز شيخ محمود شبستري اشاره كرد كه مفاهيم فلسفي را به ساده ترين بيان ممكن شرح مي دهد. غالب ابيات اين ديوان هزار بيتي را مي توان نصاب ناميد ولي مجموعه گلشن راز را نمي توان كاملا  نصاب نام نهاد. براي نمونه در تعريف مسافر:
مسافر آن بود كو بگذرد زود

ز خود صافي شود چون آتش از دود
اما نصاب زباني در شعر و ادبيات آنست كه واژه اي را از يك زبان به زبان ديگر شرح دهند يا معادل آنرا بيآورند. اين هنر شعري توسط شاعراني با ذوق و دو زبانه خلق شده است و مانند نصاب بياني نيست كه يكي دو بيت ناگريز در ميان دهها بيت ديگر آورده شده باشد بلكه دقيقاً به منظور آموزش واژگان يك زبان به متكلمين زباني ديگر و انتقال واژه اي از يك زبان به زباني ديگر منظوم گشته اند. لذا سرايندگان آن بايستي تسلط كافي به هر دو زبان داشته باشند. هرچند شاعراني بوده اند كه در سه زبان هنرنمائي كرده و متكلمين هر سه زبان را محفوظ كرده اند.
نصابها ، چنان حلاوت و طراوت و جذابيت دارند كه خوانندگان را در پاي شعر ميخكوب مي كنند و غالباً خواننده به يكباره سر از انتهاي نصاب درآورده و آنرا تمام مي كند.دكتر صديق در اينباره مي گويد: «اينگونه نصابها جنبه لغوي داشته و شاعر ، قدرت شعري خود را اينگونه به منصه ظهور مي رساند و انتظارِ داشتن شور و حال و عواطف از اينگونه نصابها صحيح نيست».
ترك زبانان را بايد پيشگامان اين هنر شعري بناميم. آنها در هزاره گذشته ، براي آموزش زبان تركي به اعراب و فارسي زبانان ، دهها نصاب آفريده اند. دامنه هنري آنها گسترش يافته و حتي نصابهاي عربي ـ فارسي خلق كرده اند. با گسترش اين هنر شعري در بين اعراب و فارسها ، آنها نيز به سرودن نصاب در زبانهاي خود پرداختند. در هر حال نصاب ، هنري است اسلامي در خانواده تركي ، فارسي و عربي. هرچند نصابهائي نيز به زبانهاي هندي، انگليسي، فرانسوي و غيره منظوم شده است اما همين نصابها نيز تقريباً بدست ايرانيان سروده شده است.
زبان تركي بلحاظ ملوديك و كوتاه صائت بودن و زبانهاي عربي و فارسي بخاطر بلند صائت بودن ، شاعران ترك و خالقان نصابها را بر آن وا داشت تا قالب عروضي شعر را بر قالب هجائي ترجيح داده و نصابها را بر مبناي عروض بسرايند نه هجا. چراكه آندو زبان ديگر قابليت انطباق بر شعر هجائي را ندارند.
كتب نصاب غالباً در محدوده 200 تا 500 بيت شعر سروده مي شود كه در حدود 7 تا 10 بحر از بحور عروضي را شامل مي گردد. نصابهائي كه داراي ابياتي اضافه بر شرح لغات هستند ، حتي بالاي 500 بيت را هم شامل مي گردند. گاهي بعضي نصاب سرايان ، نيمي از مصرعهاي خود را به شرح و بسط اختصاص مي دهند كه غالباً يا بخاطر تنگي وزن و قافيه است و يا حلاوت و ملاحت شعري و يا خسته نكردن خواننده. مثلاً مصرع دوم از بيت زير:
ستاره اولدوز و گون مهر و آي ماه

بگـــو بر خالقش: الحـــمدلله
يا اينكه در نصاب ال