فصلنامه ي فرهنگي ، ادبي و اجتماعي تركمنهاي ايران

 

در باره ي فصلنامه

• صفحه ي اصلي

• در باره ي فصلنامه

• در باره ي هيأت تحريريه
 

آرشيو

• جديدترين شماره

• شماره هاي پيشين
 

ارتباطات

• دفتر يادداشت

•  تماس با ما

• وبسايت ها

 

 

روزي يك ضرب المثل


 
 

 

• رفتار سياسي قوم تركمن

فصلنامه ياپراق / سال دهم / شماره 38/ تابستان 1386

بازگشت به فهرست مطالب اين شماره

رفتار سياسي قوم تركمن

ص 31-12

دكتر محمدرضا حافظ‌نيا / دانشيار دانشگاه تربيت مدرس

حسن پيردشتي / كارشناس‌ارشد جغرافياي سياسي

 

ايران كشوري است با اقوام متعدد كه نقش مهمي در امنيت كشور و همبستگي ملي ايفا مي‌‌كنند. لازمة وحدت ملي در ايران، يكپارچگي بين اقوام و دولت مركزي است. ايرانيان تركمن كه در شمال شرقي كشور زندگي مي‌كنند به‌لحاظ نژادي، زباني و ساخت اجتماعي تفاوتهايي با ديگر ايرانيان دارند اما اين تفاوتها ـ بجز مواردي كه عوامل خارجي موجب تقويت تضادها و تفاوتهاي موجود مي‌شده است ـ نتوانسته است مانعي فرا راه تعاملات اين قوم با ساير ايرانيان پديد آورد. اين مقاله رفتار سياسي قوم تركمن را طي دوره‌هاي مختلف تاريخي مورد مطالعه قرار مي‌دهد، همچنين عواملي را كه موجب واگرايي و مركز‌گريزي مي‌شوند، براي تقويت همگرايي و گرايش به مركز براي دستيابي به همبستگي ملي و يكپارچگي ارضي مورد پژوهش قرار داده است.

 

 بررسي علل و عوامل و زمينه‌هاي تاريخي پيدايش مسألة قوميت و قوم‌گرايي و نيز ارزيابي سياسي و قومي دولتهاي حاكم بر ايران براي شناخت دقيق موضوع و فايق آمدن بر بي‌ثباتي سياسي ناشي از تضادهاي قومي ضرورت تام دارد. بر اساس اين شناخت مي‌توان تشخيص داد كه چرا بايد با وجود تغييرات اساسي در ساختار جامعة ايراني در قرن حاضر مسألة قوميت‌ها در ايران همچنان يك عامل بي‌ثباتي تلقي شود.در تاريخ ايران حكومتهاي مركزي همواره سازوكار خاصي را در كنش خويش نسبت به حكومتهاي محلي و مركزگريز و گروههاي قومي و ايلات و عشاير در پيش گرفته‌اند. اين كنشها واكنشهاي متقابلي را در پي داشته كه در تاريخ ايران به روابط حكومتهاي محلي و مركزي تعبير شده و باعث تعاملاتي در روابط حكومتهاي مركزي و محلي و گروههاي قومي با ساختارهاي معيشتي و مناسبات توليدي خاص و ساختارهاي سياسي قومي و ايلي و عشيره‌اي شده است.

قوم تركمن يكي از اقوام ايراني است كه در شمال شرقي كشور ايران در استانهاي گلستان و خراسان ساكن هستند و در طول تاريخ زندگي خود در اين سرزمين داراي چنين وضعيتي بوده‌اند. در دورانهاي متعدد تاريخي اقوام تركمن به دليل ظلم و ستمي كه از اقوام ديگر و حكومتهاي قدرتمند اطراف خود ديده‎اند، گاه با تشكيل يك‌اتحادية ايلي و عشيره‌اي و يا اتحاد با اقوام ديگر، در كوچكترين فرصتي كه راهي براي ابراز وجود پيش ‌آمده، دست به عصيان و شورش و نافرماني عليه قدرت غالب ‌زده‌اند. از اين‌رو تاريخ ايران مملو از جدال اقوام تركمن با قدرتهاي مختلف مهاجم بوده است كه اين وضعيت موجب جنگهاي خونين فرسايشي بين سلاطين حاكم در فلات ايران و اقوام تركمن شده كه گاهي موجب قضاوتهاي بي‌موردي دربارة قوم تركمن شده است كه آنها را به‌عنوان اقوامي خشن، يا مهاجم معرفي ‌كرده‌اند.

واقعيت اين است كه اين قوم نيز همانند ساير اقوام ايراني در طول تاريخ خود مورد ظلم و ستم و تعدي قرار گرفته است و همين عامل موجب آن شد، كه اين اقوام در مواقع ضعف حكومتهاي مركزي يا اقوام ديگر به فكر انتقام باشند. به همين دليل در دوره‌هاي گذار تاريخي و ايجاد خلاء سياسي و زوال دوران تمركز سياسي دست به شورش زده و با ايجاد اتحاديه‌هاي ايلي و قبيله‌اي ، قبايل و روستاهاي اطراف خود را مورد حمله و غارت قرار داده‌اند كه نمونه‌هاي بارز آن را مي‌توان در دوران گذار تاريخي در حكومتهاي صفويه، قاجار، زنديه، و ... ديد.

اما هر زمان كه اين قوم مورد توجه و نظر حكومتهاي مركزي قرار مي‌گرفت نه‌تنها دست به شورش نزد بلكه به ياري آنها نيز شتافت. از جمله مي‌توان به رفتار سياسي تركمن‎ها در زمان غزنويان، سلجوقيان و افشاريه اشاره كرد.

مقالة حاضر كه به بررسي رفتار سياسي قوم تركمن مي‌پردازد حاصل تحقيقات ميداني و كتابخانه‌اي مي‌باشد كه با انجام مصاحبه‌ها و تكميل پرسشنامه در منطقه انجام گرفته است و نتيجة آن به صورت اجمالي در اين مقاله آمده است.

روش تحقيق

اين تحقيق از نوع توصيفي ـ تحليلي است كه با پرسشها و فرضيه‌هاي زير انجام شده است.

1ـ رفتار سياسي قوم تركمن از حيث همگرايي و واگرايي درون‌قومي چگونه است؟

2ـ رفتار سياسي قوم تركمن از حيث همگرايي و واگرايي ملي چگونه است و جنبه‌هاي افتراق و انگيزشها به‌منظور تمايز و جدا انگاري قوم تركمن نسبت به ايران چيست؟

3ـ زمينه‌هاي اشتراك و انگيزش توسعه و همبستگي‌هاي ملي قوم تركمن چيست؟

 

فرضيه‌هاي تحقيق

1ـ هر زمان قوم تركمن از سوي اقوام و مليتهاي بيگانه مورد هجوم قرار مي‌گرفت اتحاد درون‌قومي و قبيله‌اي شكل يافته و هر زمان كه از سوي بيگانگان مورد تهديد واقع نمي‌شد جنگهاي قبيله‌اي بين آنها در مي‌گرفت.

2ـ رفتار واگرايانة تركمن‎ها بيشتر در مرحلة گذار تاريخي شكل مي‌گرفت كه تحت اين شرايط، احساس وطني و همگرايي ملي تضعيف و رفتار واگرايي ملي تقويت مي‌شده است كه در اين هنگام نقش شخصيتهاي علمي‌ـ مذهبي قوم تركمن و همچنين نيروهاي كششي بيروني (قول و مساعدت كشورهاي ثالث) بر رفتار واگرايي تأثير مهمي داشته است.

3ـ تقويت رفتار همگرايي ملي با تأكيد بر مشتركاتي نظير سرزمين، دين، آداب و رسوم و تضعيف نيروهاي كششي بيروني از طريق توسعة منطقه‌اي (اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي) كه با فرا مرز تفاوت چشمگير داشته باشد امكان‌پذير است.

روش و ابزار گردآوري اطلاعات

در اين تحقيق به‌طور عمده از روشهاي كتابخانه‌اي، ‌ميداني و مصاحبه با صاحب‌نظران و مقامات سياسي و امنيتي منطقه و جامعة آماري استفاده شده است.

ابزار گردآوري اطلاعات به‌طور عمده پرسشنامه، فيش و كارت مصاحبه بوده است.

موقعيت جغرافيايي تركمن‌صحرا

اين منطقه در كرانه‌هاي رود گرگان قرار دارد و از اين‌رو «دشت گرگان» خوانده مي‌شود. دشت گرگان كه بخش اعظم استان گلستان را تشكيل مي‌دهد، موطن اصلي ايرانيان تركمن مي‌باشد. برخي از اينان در بخش شمال استان خراسان زندگي مي‌كنند. لذا اين نواحي (دشت گرگان و شمال غربي استان خراسان) را كه شامل دو بخش كوهستاني در شرق و دشتي در غرب است تركمن‌صحرا ناميده‌اند. از يك سو موقعيت جغرافيايي و از سوي ديگر ويژگيهاي مذهبي، فرهنگي، زباني و قومي ساكنان اين ناحيه، چهره‌اي ويژه به آن بخشيده است. بخش كوهستاني تركمن‌صحرا كه در شرق آن قرار دارد شامل روستاهاي بخش كلاله و روستاهاي گليداغ و مراوه‌تپه در استان گلستان و نواحي راز و جرگلان در شمال غربي استان خراسان است. بخش دشتي تركمن‌صحرا همان دشت گرگان است كه قسمت غربي آن مجاور درياي مازندران و پايين‌تر از سطح دريا قرار دارد (21/ ص 217). حد شمالي تركمن‌صحرا را رود اترك و مرز جمهوري تركمنستان و حد جنوبي آن خاكريز شاه‌مرز مي‌باشد كه خاكريزي است كه در حاشية دهات «استرآباد» به موازات رود سياه‌آب حفر گرديده و از قديم مرز مشترك قريه‌هاي فارس‌نشين و تركمن است. رابينو معتقد است كه اين خاكريز در زمان ناصرالدين شاه قاجار حفر گرديده است (26/ ص 2).

ويژگيهاي قوم تركمن

1ـ تقسيمات قبايل و طوايف تركمن در ايران

در حقيقت تركمن‌ها را مي‌توان يك «گروه‌قومي» بزرگ به حساب آورد كه شامل قبايل بسياري است و كل جمعيت آن به بيش از يك ميليون و نيم مي‌رسد. هر قبيلة تركمن خود به طوايف و زيرطوايف متعددي تقسيم مي‌شود كه تمام آنها جد مشترك دارند (17/ ص 57).

گوگلان ـ كه جزء حكومت استرآباد است، محل سكناي ايشان از سرحد گنبد قابوس تا گليداغ ادامه دارد. گوگلان اصلاً به دو شعبة بزرگ‌قاي و دودوغه تقسيم مي‌شوند. آنها تا حدي نظام پيشين را از دست داده‌اند. طايفة گوگلان بيشتر در نواحي كوهستاني گرگان و يك قسمت در اطراف (بخشهاي مرزي) بجنورد (در منطقة جرگلان) سكونت دارند (6/ ص 300).

يموت ـ در ساحل شرقي و بعضي از جزاير درياي خزر ساكن هستند و ابتدا به اسم «گرگان يمود» و يموت‌هاي گرگان شناخته شده‌اند (6/ ص 292).

بر عكسِ گوگلان‌ها كه ساكن نواحي كوهستاني مناطق شرقي هستند يموت‌ها ساكن دشت هستند (10/ ص 38). ايل يموت از دو طايفة جعفرباي و آتاباي تشكيل مي‌شود.

تكه ـ طايفة تكه بيشتر در جمهوري تركمنستان اقامت‌ دارد. اما عده‌اي از آنها در اطراف گنبد كاووس و در جرگلان بجنورد سكونت دارند. تكه‌ها نيز مانند يموت‌ها گروه گسترده‌اي هستند و به دو بخش تكه‌هاي خيوه و تكه‌هاي آخال تقسيم مي‌شوند. تكه‌هاي ساكن ايران از تكه‌هاي آخال هستند (17/ ص 62).

2ـ تاريخچة تحول قوم تركمن

دشتها و استپ‌هاي منچوري و مغولستان در شمال آسيا، مكان اولية تركمن‎ها به‌شمار مي‌رود. شرق‌شناسان منشاء نژادي تركمن‎ها را نژاد زرد و زبان آنها را جزء زبانهاي آلتائيك (اورال آلتائي) ذكر كرده‌اند. در تورات يا تواريخ اسلامي آمده است كه حضرت نوح(ع) زمين را به سه قسمت تقسيم كرد و هر كدام را به يكي از فرزندان خود به نامهاي حام، سام و يافث‌‌ واگذار نمود كه سهم يافث مشرق‌زمين بود (16/ ص 46).

در نتيجة عوامل گوناگون تركمن‎هاي ناحية اسپيجاب (اسپيجاب منطقة حايل بين دو قوم تركان اوغوز و قارليق بوده است) به سوي غرب مهاجرت كردند. مهمترين علت اين مهاجرت فشار امپراتوران چين از سوي شرق بوده است. علاوه بر مسألة فوق ظهور اسلام نيز عامل مهمي نيز در تشديد اين مهاجرت بوده است. جنگجويان اس