نگاهی ديگر به فرش های ترکمن / فصلنامه ياپراق 38

فصلنامه ي فرهنگي ، ادبي و اجتماعي تركمنهاي ايران

در باره ي فصلنامه

• صفحه ي اصلي

• در باره ي فصلنامه

• در باره ي هيأت تحريريه

آرشيو

ارتباطات

• وبسايت ها

روزي يك ضرب المثل

• نگاهی ديگر به فرش های ترکمن

فصلنامه ياپراق / سال دهم / شماره 38/ تابستان 1386

نگاهی ديگر به فرش های ترکمن

ص 11-10

پربن ليبترا

مترجم : عبدا... احراري

يكي از عمده ترين گروههاي قالي شرقي كه از محبوبيت زيادي برخوردار بوده و گستره ي وسيعي را نيز در بر مي گيرد ،گروه بزرگي از قالي هاي قرمز رنگ مي باشد كه به دو گروه اصلي تركمن و افغان تقسيم مي شود.

قالي هاي تركمن در منطقه اي كه از غرب به درياي خزر ، از شمال به روسيه ، از جنوب به بخش هايي از ايران و در شرق توسط تبت احاطه شده است بافته مي شود اين قالي ها توسط عشايري كه از قديم الايام به دامپروري اشتغال داشته اند بافته مي شود. آنها گله هاي گوسفند و گاو هاي تبتي را دركوه ها و مراتع مي چرانند و اكثرا سوار كار بوده و قرن هاست كه سنت قاليبافي خود را حفظ كرده اند.

ماركوپولو جهانگرد ايتاليايي كه از اين منطقه بازديد نموده ، گفته است كه بهترين قالي ها در بلاد تركمن بافته مي شود. گفته مي شود ماركو تعداد زيادي از قالي هاي بافت اين منطقه را خريد و با خود برد. قالي هاي اصيل تركمن توسط عشاير بافته شده و به قالي هاي بخارا شهرت دارد. كمتر كسي مي داند كه چرا هم اكنون يكي از دست بافته هاي منطقه به شاهزاده ي بخارا مشهور شده است. شايد يكي از عمده ترين دلايل آن اين بوده كه بخارا مركز جمع آوري و صادرات اين گونه قالي ها بوده است.

رنگ قرمز در اين قالي ها به عنوان رنگ مسلط و اثر گذاري محسوب شده و طيف وسيعي از اين رنگ از قرمز روشن تا قرمز شرابي و جگري در قالي تركمن ديده مي شود. قاليبافي تركمن طي قرن ها سنت قاليبافي خود را حفظ نموده و تا كنون تغييري نيافته است.

شايد عمده ترين دليل استفاده از رنگ قرمز در زمينه ي قالي ان است كه قبايل تركمن در اكثر ساعات روز دائما كار كرده و احتياج به رنگ هاي تيره دارند تا به چشمان آنها استراحت بدهد ضمن آنكه نبايد محدوديت دسترسي به منابع و مواد رنگزا را در اين رابطه از نظر دور داشت.

نقش مايه ي اصلي در قالي تركمن هشت ضلعي يا گل است و هر ايل طايفه اي براي خود نماد شبه گل دارد و ار اين طريق قالي هر طايفه از ديگر طوايف به راحتي قابل تشخيص است.

دستبافته ي كوچك يا قارچين ممكن است داراي سه گل با حاشيه مناسب باشد كه در قالي هاي بزرگ ممكن است به چندين رديف برسد. داخل هر هشت ضلعي بخش هايي با رنگ سفيد ، آبي ، زرد يا قهوه اي ديده مي شود. رنگبندي اغلب در زمينه ي اصلي و حاشيه ثانويه مشخص است و نماي كلي دست بافته قرمز است.

قبايل تركمن آسياي مركزي داراي گله هاي بزرگ و كوچ نشين بوده و دائما در حال حركت در پي يافتن چراگاه بوده و درجلگه وسيعي در بخش شرقي درياي خزر زندگي مي كنند.اين قبايل در جمهوري تركمنستان و در قسمت هاي از كشور ازبكستان در شهري به نام بخارا و در جنوب شرقي افغانستان استقرار يافته اند.

بخشي از سوار كاران بدوي تركمن عادت داشتند مايحتاج خود را از طريق حمله به كاروان هاي تجاري تامين نمايند و لذا محدوده ي جغرافيايي خاصي نداشتند. اكنون قالي هاي گران قيمت و نفيس تركمن در بين تركمن هاي ايران ، آسياي ميانه و مرز افغانستان بافته ميشود.

تعدادي از اين قالي ها در دوران گذشته از طريق مشهد و بخارا وارد بازار اروپا مي شد.سالها پيش يكي از قبايل تركمن به نام تكه كه بهترين قاليبافان تركمن را داشتند با چادر و اثاثيه از تركمنستان به مناطق شمالي ايران مهاجرت نمودند. مكاني كه هنوز هم هنر سنتي خود را حفظ كرده و در آن زندگي مي كنند.

قالي هاي تركمن اغلب توسط زنان و با كيفيت بالا و سرعت نسبتا زياد بافته مي شود. ماحصل كار زنان تركمن را مي توان در بسياري از رسائل زندگي آنان همچون خورجين ، كجاوه شتر ، جل اسب ، پرده آلاچيق ، پرده ديوار كوب و البته قالي هاي كف آلاچيق مشاهده نمود.چوپانان تركمن در تابستان زندگي فرح بخش خود را با گله هايشان در جلگه مي گذرانند آنان براي سكونت از چادر هاي گردي كه اسكلت چوبي داشته و بوسيله ي نمد هاي ماتي پوشش يافته و آلاچيق نام دارد زندگي مي كنند. فرش مخصوص براي جلوي درب ورودي وجود دارد كه معمولا جفت آن هم در بالاي درب به صورت آويزان ديده مي شود، طرح اين فرش به 4 قسمت تقسيم شده كه در هر بخش اغلب اوقات شمعدان زينتي را نشان مي دهد شناسايي اين فرش كه كاچلي (قوچكي) نام دارد بسيار آسان است.

بسيار از دست بافته هاي تركمن كاربرد آنها به صورت آويز بوده كه برخي از آنها از پشت گليم باف و قسمت جلويي آن گره دار و داراي پرز مي باشد. اين دست بافته ها با اسامي متنوعي همچون جوال ، توبره ، ساك دستي و… در زندگي عشاير تركمن ديده مي شود.

به همان اندازه اي كه در طرح هاي تركمني از فرم 8 ضلعي استفاده مي شود از طرحي مشابه به فرم رطيل نيز در قالي هاي تركمني ديده مي شود كه نمادي از حفاظت است.اگر چه نقش مايه ها و مواد اوليه قالي هاي جديد مشابه قالي هاي قديمي ميباشد ولي به هيچ وجه داراي جذابيت و زيبايي قاليهاي قديمي نمي باشد.

رنگ آميزي قالي هاي جديد داراي ظرافت قالي هاي قديمي نبوده و بسياري از نقش مايه هاي ظريف آن حذف شده است. نوع ديگر قالي هاي دستباف تركمن قالي هاي بشير است كه همانند ساير دست بافته ها رنگ اصلي و غالب آن قرمز بوده و البته از رنگ زرد نيز در آن استفاده شده است.اين قالي ها اغلب با طرح هاي هندسي كوچك عمولي مانند ستاره ، ترنج كوچك ، طرح هايي به شكل S ،و نقوش ابر مانند تزيين گرديده و در ميانكار فرش نقوش هشت ضلعي ديده مي شود.

بازگشت به فهرست مطالب اين شماره