فصلنامه ي فرهنگي ، ادبي و اجتماعي تركمنهاي ايران

 

در باره ي فصلنامه

• صفحه ي اصلي

• در باره ي فصلنامه

• در باره ي هيأت تحريريه
 

آرشيو

• جديدترين شماره

• شماره هاي پيشين
 

ارتباطات

• دفتر يادداشت

•  تماس با ما

• وبسايت ها

 

 

روزي يك ضرب المثل


 
 

 

يارمضان و عناصر نمايشي آن

فصلنامه ياپراق / سال نهم / شماره 34-35 / تابستان و پائيز 1385

ص  20-18

 

يارمضان و عناصر نمايشي آن

 

سيدمهدي عابديني

عضو هيأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی اراک

يارمضان (يارم رمضان)[1]

در شب چهاردهم ماه مبارك رمضان، آن زمان كه ماه به نيمه مي‌رسد، مسلمانان تركمن به شكرانه‌ي اين كه پانزده روز عبادت كرده‌اند و روزه گرفته‌اند و نيز مي‌توانند پانزده روز ديگر اين عبادات را ادامه دهند، مراسم «يا رمضان آيديم لاري» را انجام مي‌دهند. بدين ترتيب كه از ابتداي شب پس از به جا آوردن نماز «تراويح[2]» گروهي 6 نفره كه يك سر خوان نيز دارند همگي خانه به خانه در روستا يا محله‌اي از محله‌هاي شهر مي‌گردند و اهالي خانه‌ها نيز كه از قبل، منتظر آمدن آنها بوده‌اند به استقبالشان آمده و به اشعاري كه سرخوان گروه مي‌خواند گوش فرا مي‌دهند و قسمت‌هايي را هم به همراه آنها مي‌خوانند. صاحب خانه پس از شنيدن اشعار گروه به عنوان انعام و تبّرك به آنها نان يا شيريني مي‌دهد و يا در كيسه‌ي آنها مقداري آرد، كشمش، نبات و ... مي‌گذارد و اگر از دادن انعام امتناع كند، سرخوان آن قدر به خواندن ادامه مي‌دهد تا بالاخره موفق به گرفتن انعام شود. افراد گروه از يك خانه بيرون مي‌آيند و به خانه‌ي ديگر مي‌روند و در طول مسير، اشخاص ديگري نيز به آنها مي‌پيوندند تا اين كه تعداد افراد گروه چندين برابر مي‌شود، آنها در طي راه با دست كل مي‌كشند و ابراز شادي مي‌كنند. در آخر هم انعام و تبّركات را ميان كودكان، نوجوانان و نيازمندان تقسيم مي‌كند.

 

تاريخچه‌ي اجراي مراسم يا رمضان (يارم رمضان)

مراسم «يا رمضان»، شاخه‌اي از ادبيات شفاهي تركمني است كه در قالب مراسمي آييني اجرا مي‌شود. اين مراسم ويژه‌ي ماه مبارك رمضان است كه گروهي از كودكان و نوجوانان، اجراي آن را بر عهده دارند.

اين مراسم از ديرباز در ميان مسلمانان تركمن مرسوم بوده است. تركمن‌ها علاوه بر شب‌هاي پرفيض قدر كه به شب زنده‌داري و عبادت مي‌پردازند، در شب چهاردهم ماه مبارك نيز مراسمي ويژه‌ي خود دارند كه به يارمضان آيديم لاري موسوم است. آنها ضمن اجراي اين آيين، اشعاري را مي‌خوانند كه البته توسط سرخوان گروه خوانده مي‌شود و قسمت‌هايي را گروه همراه و مردم كوچه و خيابان، تكرار مي‌كنند و يا با گفتن كلمه‌ي «الله» همراهي خود را اعلام مي‌دارند:

ـ السلام عليكم ياتان كيشي‌لر

كيرپيگي كيرپيگنه باتان كيشي‌لر

نماز اوقاپ روزه توتان كيشي‌لر

محمد امتي يا رمضان

الله [3]......

 

روايت در مراسم «يا رمضان آيديم لاري»

داستان

همان‌گونه كه اشاره شد، يا رمضان آيديم لاري، شاخه‌اي از ادبيات شفاهي تركمن است كه البته در قالب نمايش و همراه با خواندن شعر، اجرا مي‌شود. داستان اين مراسم، حكايت لذت عارفانه‌اي است كه مسلمانان تركمن از مهماني خداوند كسب مي‌كنند. آنها به شكرانه‌ي اين كه توانسته‌اند نيمي از ماه مبارك را روزه بگيرند و عبادت كنند و به شوق نيم ديگر آن، جشني بر پا مي‌كنند و با تشكيل يك گروه كوچك به در خانه‌ها رفته و با خواندن اشعاري، شادي خود را ابراز كرده و به ديگران نيز منتقل مي‌نمايند.

تركمن‌ها با شركت دادن نوجوانان در اين جشن، آنها را به عبادت خالصانه تشويق كرده و با ايشان همراه مي‌شوند.

گروه اجرا كننده‌ي مراسم كه از ابتدا 6 نفر است به در منازل مي‌رود، صاحب خانه‌ها هم به شكرانه‌ي اين ماه مبارك از آنها استقبال مي‌كنند و هدايايي از براي تبرك به ايشان مي‌دهند، كه اين هدايا (شامل نان، شيريني، كشمش، نبات، پول نقد و ...) در آخر مراسم ميان كودكان و ديگر افراد، بويژه نيازمندان تقسيم مي‌شود.

شخصيت

اشخاصي كه در برپايي مراسم يا رمضان آيديم لاري شركت دارند عبارتنداز:

1- شش نفر به عنوان افراد گروه برپا كننده‌ي مراسم كه عموماً نوجوانان هستند.

2- يك سرخوان براي خواندن اشعار كه به «ميدان لار» موسوم است.

3- شخصي با عنوان صندوق‌ لار كه كيسه‌ي مخصوص انعام و تبركات را حمل مي‌كند و به اين شخص «اِشك» گفته مي‌شود.

4- صاحبان خانه‌ها

5- كودكان و ديگر افراد منطقه.

مكان اجرا

مكان اجراي اين رسم، محله‌ها و كوچه‌ها و خانه‌ي اهالي منطقه است. اجراي مراسم از يك نقطه در كوچه يا خيابان شروع مي‌شود و در خانه‌اي از خانه‌هاي اهالي منطقه به پايان مي‌رسد.

 

محل وقوع روايت

محل وقوع روايت در اين آيين را مي‌توان تمامي مناطق تركمن نشين ايران دانست. يا رمضان آيديم لاري از رسومات تركمن‌هاي مسلمان در ايران است كه به طور عمده و كلي در استان گلستان متمركز شده‌اند.

زمان اجرا

اين مراسم، چهاردهم ماه مبارك رمضان، زماني كه ماه نيمه شده، پس از خواندن نماز تراويح (كه قبلاً به آن اشاره شد) شروع مي‌شود و تا سحرگاه ادامه دارد.

زمان وقوع روايت

اجراي اين مراسم زيبا در ميان تركمن‌ها قدمت زيادي دارد. بنابر گفته‌ي پيران و ريش سفيدان تركمن، اجراي اين مراسم به حدود قرن هفتم هجري باز مي‌گردد.

كشمكش و تعليق در روايت

كشمكش به معناي كامل كلمه در اين مراسم وجود ندارد. آن جا كه سخن از تقابل انسان با عنصر ديگري است، كشمكش ايجاد مي‌شود. ولي در اين مراسم تقابلي محسوس ديده نمي‌شود بدان معنا كه بين انسان و عنصري ديگر، درگيري باشد. اما مي‌توان تلاش انسان براي كسب رضايت خداوند را نوعي كشمكش تلقي كرد، اين كه آيا عبادات او مورد قبول واقع خواهد شد يا نه؟!

و اما تعليق داستان را مي‌توان در كودكان شركت كننده در مراسم، جستجو كرد. كودكاني كه در گروه اجرا كننده حضور دارند، از اين خانه به آن خانه مي‌روند و ضمن آن منتظرند تا انعام و تبركي از صاحب خانه دريافت كنند، اين كه صاحب خانه به آنها چه خواهد داد برايشان تعليق ايجاد مي‌كند.

نقطه‌ي اوج

همانطور كه در چگونگي اجراي مراسم، توضيح داديم، گروه‌ اجرا كننده از خانه‌اي به خانه‌ي ديگر مي‌روند، اشعار ويژه‌اي مي‌خوانند، انعامي دريافت مي‌كنند و به خانه‌ي ديگر مي‌روند. آن گونه كه از ظاهر داستان مشخص است، ساختار روايي آن يكنواخت است و نقطه‌ي اوج به معناي كلمه ندارد و مي‌توان پايان مراسم و جمع‌آوري و تقسيم تبركات و هدايا را نقطه‌ي اوج و نقطه‌ي پايان آن دانست. كل ساختمان روايي مراسم عبارت است از رفتن گروه به خانه‌هاي مردم، خواندن اشعار توسط سرخوان و گرفتن و جمع‌آوري انعام و تبركات، كه اين عمل با همه‌ي زوايايش چندين بار تكرار مي‌شود.

گفتگو (ديالوگ)

بيشترين گفتگو و ديالوگ اين مراسم را اشعار خاصي كه درباره‌اش سخن خواهيم گفت، تشكيل داده است.

در كنار آن سلام و تعارفات معمول بين مردم كه در هنگام ورود گروه به خانه‌هاي اهالي منطقه بين آنها رد و بدل مي‌شود، ديالوگ‌هاي اين مراسم را تشكيل مي‌دهند.

شعر و ترانه

شعر، عنصر اصلي اين نمايش ديني است. در واقع مراسم يارمضان آيديم لاري، گوشه‌اي از ادبيات مردم تركمن است كه در قالب مراسمي نمايشي به اجرا در مي‌آيد. اشعار كه توسط سرخوان گروه خوانده مي‌شود، از چند بند تشكيل شده است كه در پايان هر بند، همراهان با گفتن كلمه‌ي «الله» به سرخوان، جواب مي‌دهند.

 

جنبه‌هاي اجرايي در مراسم «يارمضان»

چگونگي اجراي مراسم

يا رمضان آيديم لاري در قالب شعر خواني و حركت گروهي تعدادي از كودكان، نوجوانان و بزرگسالان تركمن اجرا مي‌گردد. گروهي متشكل از 6 نفر به منازل اهالي محل مي‌روند و شعرخواني مي‌كنند. بدين ترتيب كه گروه، سرخواني دارد و اشعار مربوط را مي‌خواند و ديگر افراد گروه با گفتن كلمه‌ي «الله» او را همراهي مي‌كنند.

مراسم با دادن هدايا و تبركاتي از سوي مردم ادامه مي‌يابد و با تقسيم بين كودكان و ديگر افراد (ترجيحاً نيازمن