فصلنامه ي فرهنگي ، ادبي و اجتماعي تركمنهاي ايران

 

در باره ي فصلنامه

• صفحه ي اصلي

• در باره ي فصلنامه

• در باره ي هيأت تحريريه
 

آرشيو

• جديدترين شماره

• شماره هاي پيشين
 

ارتباطات

• دفتر يادداشت

•  تماس با ما

• وبسايت ها

 

 

روزي يك ضرب المثل


 
 

 

مفاهيم برخي از اعداد در بين ترکمن ها

فصلنامه ياپراق / سال نهم / شماره 34-35 / تابستان و پائيز 1385

مفاهيم برخي از اعداد در بين ترکمن ها

يوسف قوجق

  

            رمز و رازي كه در برخي اعداد وجود دارد ، به درستي معلوم نيست. اما كمتر ملتي را مي توان پيدا كرد كه به برخي از اعداد خاص معاني تمثيلي نداده باشند. دكتر ميرجلال الدين كزازى باره ي معاني تمثيلي و نمادين اعداد چنين نظري دارد: "عدد يك (= 1) در باورشناسی باستانی ايران، نشانه‌ی راز آلود خداوند است. عدد دو (= 2) ارزش آيينی دارد: آسمان و زمين ، نرينه و مادينه و... دو بدين سان ساختار و سرشت آفرينش را بر ما روشن می‌دارد. كاربردهای نمادين عدد سه (= 3) اين است كه اين شمار، به گونه‌ای راز آلود ، آفرينش و پديده‌ی هستی را نشان می‌دهد. در باورهای ايران از زادگان سه گانه و يا مواليد ثلاث سخن به ميان رفته ؛ زادگان سه گانه، كانی و يا جاندار است. عدد چهار (=4) ، چهار گوهر را نشان می‌دهد. در پنج (= 5) می‌توانيم از پنج حس سخن بگوييم. در شش (= 6) به شيوه‌ی نمادين ، جهان آشكار می‌شود و ما معتقديم پديده‌های گيِتی شش سويه هستند. اما هفت (= 7) در ميان يكان از كارآ يی و ارزش و باور شناختی افزون تری برخوردار است. عدد هشت (= 8) با بهشت در پيوند است. عدد ُنه (= 9) باز شماری است كه در فرهنگ ايرانی ارزش آيينی ويژه‌ای دارد و از شمار سپند (مقدس ، پاك) است. عدد دوازده (=12) در نماد شناسی ، نشانه‌ی كمال است. دوازده در گروه خودش ارزش بسيار دارد. ما هفت اختر و دوازده برج را داريم. هفت در عدد دوازده گردان است، پس اگر دوازده را نشانه‌ی كما ل بدانيم ، اين عدد خجسته ترين خواهد بود، زيرا آرمان آفرينش رسيدن به سر آمدگی و كمال است. پس اگر به شمار سيزده (= 13) رسيديد ، اين همه از ميان خواهد رفت و زمانی كه به چهارده می‌رسيم ، دوباره گجستگی روی می‌دهد. ايرانيان از دير زمان روز 13 را از خانه بيرون می‌رفتند كه بی شگونی اين روز را از خود دور بدارند. شايد يكی از دلايلی كه عدد 13 نزد ايرانيان نحس است و مردم برای فرار از اين نحسی ، روز" سيزده به در" را در دامان طبيعت به سر می‌برند ، ترويج فرهنگ بدشگونی آن توسط مردم از گذشته تا حا ل است".

            تركمن ها نيز از جمله ي اين ملل هستند؛ برخي از اعداد در زندگي مردم تركمن، نقش مهمي دارند كه از جمله آنها مي توان به اعدادي نظير سه ، هفت ، نه و چهل اشاره نمود. غير از اين گونه اعداد ـ كه در ادامه ي اين مقاله به بحث در باره ي آنها خواهيم پرداخت ـ اعداد فرد و زوج نيز در زندگي تركمن ها مورد توجه عامه ي مردم است. به طور مثال از روزگاران قديم ،اعداد زوج نشانه ي سعد و مهر و محبت بوده است. زن تركمن به هنگام شركت در مراسم عروسي در داخل بقچه اي كه به همراه خود به خانه ي داماد و يا عروس مي برد، نان شيريني را با شمارگان زوج مي برد (2 يا 4 يا 6) اما وقتي قرار است به مراسم ختم كسي برود، اعداد فرد را انتخاب مي نمايد. از همين موضوع مي توان دريافت كه تركمن ها اعداد زوج را نشانه ى ابراز حسن نيت و نمادي براي بيان آرزوى رهايي از واژه  ى "تنهايي" مي دانند.

           

عدد سه (=3):

            در اين گونه اعداد ، به عدد سه اهميت زيادي داده شده است. كودك در سه سالگي زبانش گويا مي شود. به قول مختومقلي :

اوچ‌ ياشيمدا تانگري‌ بردي‌ زباني‌

دورت‌ ياشيمدا داش‌ آتيشان‌ گون‌لريم‌

(شعر "دوشن گونلريم")

            اين عدد در آداب و رسوم و ضرب المثل ها كاربرد زيادي دارد. به طور مثال: سلام كردن به سه خانه ، سه بار شستن دست و صورت به هنگام وضو ، سه بار گفتن كلمه ى شهادتين در هنگام مرگ ، سه بار گرداندن اسفند براي هر فرد به منظور حفاظت از چشم زخم و سه گوش بودن دعاهايي كه مادران براي فرزندان خود به گوشه ي لباس آنها آويزان مي كنند؛ همه ى اين امور از جمله اموري هستند كه هم اكنون به عنوان قاعده و قانون در زندگي بسياري از خانواده هاي تركمن بارها تكرار مي شود.

            اين عدد مورد توجه شاعران بزرگي همچون مختومقلي نيز بوده است:     

اولوم‌ ضربي‌ اوچ‌ طرفدان‌ اورولدي‌

عقليم‌ داغيليپ‌، حيرانا گلدي‌

(شعر "ويراناگلدي")

آسمانينگ‌ يوزوندن‌ كهكشان‌ اوچدي‌

ناگهان‌ اوچ‌ اره‌ نظريم‌ دوشدي

(شعر "بولدوم گريانا")

دورت‌ گيجه‌، اوچ‌ گون‌ آغلاپ‌، دينديرديغيم‌ بيلمزمينگ‌؟

اشك‌ مونوپ‌ عيسي‌ دك‌، يلديرديگيم‌ بيلمزمينگ‌؟

(شعر "بيلمزمينگ")

بير بالام‌ بار، ييتيريپ‌ من‌ يانيمدان‌

اوچ‌ گون‌ بولدي‌، ايستاپ‌ تاپمان‌ ياباندان‌

(شعر "آدلي يارانلار")

چاه‌ ايچينده‌ ياتدي‌ اوچ‌ گيجه‌-گونديز

حضرتي‌ جبراييل‌ ساقلادي‌ تميز

(شعر "آدلي يارانلار")

دوزخينگ‌ ايشيگين‌ اوچ‌ فرضي‌ باغلار

صبر اتسنگ‌، دوزخينگ‌ اودوني‌ سوندير

(شعر "بيگمان ياندير")

اوچ‌ گوندن‌ عالمه‌ بو نشان‌ گلر

يوزي‌ آدم‌، گون‌ دك‌ آلني‌نينگ‌ آغي‌

(شعر "بير بيان گلر")

ايكي‌ گون‌ خوش‌ بولسا، اوچ‌ گوني‌ واي‌ميش‌

نيچيكسي‌ منزل‌ ميش‌، نيچيكسي‌ جاي‌ميش‌

(شعر "گچيب بارادير")

بير منزل‌دير، اوچ‌ گون‌ ايييپ‌- ايچن‌ سونگ‌

اورناشيپ‌، گينگره‌نيپ‌، بيلين‌ آچان‌ سونگ‌

(شعر "فغان اگلنمز")

عمر باش‌ گون‌، منزلي‌ اوچ‌

دورانينگ‌ بير ساعت‌ بيله

(شعر "بير ساعات بيله")

رسول‌ موني‌آيتدي‌ اوچ‌ يولا تكرار

اصحابلاردان‌ نه‌ آواز بار، نه‌ سوز بار

(شعر "دوستلار هي")

            برخي از موارد استفاده از عدد سه در افسانه ها و دسسان هاى تركمنى :

ـ دادن مهلت سه ماهه از سوي پادشاهان افسانه اي براي انجام يك كار سخت ؛ پادشاهان افسانه ها سه دختر و يا سه پسر دارند. دختران پادشاهان در افسانه هاي تركمني براي قبول خواستگار ، سه شرط را در مقابل داماد مطرح مي كنند. جارچپان در افسانه ها سه شبانه روز مردم را براي شركت در عروسي دعوت مي كنند و بالاخره جشن عروسي در افسانه هاي تركمني تا سه روز ادامه مي يابد.

            عدد سه را در ضرب المثل ها و باورهاي عاميانه نيز مي توان پيدا كرد:

            گچي نگ اوچ ، سؤزونگ پوچ

و يا :    

            قوركان ايت ، اوچ گون اويرار

و يا :

            اوچدن سونگ پوچ

            در ضرب المثل «اوچدن سونگ پوچ» (پس از سه بار، پوچ) يك نوع باور و عقيده را مي توان ديد ؛ به عبارتي اجداد تركمن ها حتي اين گونه اعداد را تا سطح عقايد خود نيز بالا برده اند.

           

عدد هفت (=7):

            اين عدد نيز يكي از پركاربردترين عدد در بين اعداد است كه در زندگي و عقايد بسياري از ملل و از جمله در بين تركمن ها نقش و جايگاهى مهم دارد ودر بر دارنده ي معاني عميقي است. مانند "يدي اقليم" (هفت اقليم) در اين شعر از مختومقلي:

يدي‌ اقليم‌ مانگا گورونر زندان‌

يا رب‌ خبر بيلرين‌ مي‌، يار سندن‌!

(در شعر "يار سندن")

            يا عبارت "يدي پري" (هفت پري) در اين مصراع از شعر مختومقلي:

گيده‌ بيلمن‌ شهرينگيزگه‌، خيز - حرامدان‌ قورقارام‌

يدي‌ پري‌نينگ‌ لفظيدن‌ بير يادگارم‌ دوغري‌سي

(شعر "بي قرارام دوغريسي‌")

            و يا:     

يدي‌ يرده‌، دوقوز فلك‌ اوستونده‌

يا رب‌ خبر بيلرين‌ مي‌، يار سندن‌!

(در شعر "يار سندن")

            اين عدد در تمامي آداب و رسوم ، افسانه ها ، ضرب المثل و ديگر قالب هاي ادبيات شفاهي و عاميانه كاربرد وسيعي دارد. به طور مثال در ضرب المثل هاي تركمني: "يدي اؤلچأپ بير كس!" ، "چاروا چاروانينگ ايزيندان يدي ييلدا يتر" ، "يسرينگ يدي ديلي بار" ، "اوچ گونلوك يولا چيقسانگ ، يدي گونلوك آذيق آل"

            يا در بين تركمن ها عبارت "يدي پشت" يا "يدي آرقا" به عنوان "هفت نسل" كاربرد دارد و دانستن آن به هر يك از تركمن ها توصيه شده است. اين "هفت نسل" به ترتيب عبارتند از:

1- اوغول

2- آغتيق