• بررسي عناصر نمايشي در مراسم "ذكر خنجر"

فصلنامه ياپراق / سال نهم / شماره 33 / بهار 1385

ص 42-38

سيدمهدي عابديني

پژوهشگر و عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد اراك

       در ميان رقصها و آوازهاي تركمنان مشهورترين و ريشه دارترين رقص ، رقص "ذكر خنجر" است. ذكر خنجر ، يك نوع نمايش هنرى رايج در بين تركمن‏هاست و مثل بسيارى از بازيهاى محلى و بومى، ريشه در گذشته دور دارد.  اين رقص كه بطور دسته جمعي و با لباس سنتي و خنجر بر كمر صورت مي گيرد ، حالتي ذكرگونه دارد و برداشتي است عارفانه از حالت و جذبه صوفيان. اين رقص بصورت دسته جمعي توسط مردان صورت مي گيرد.

تاريخچه‌ي اجراي مراسم رقص "ذكر خنجر"

                درباره ي ریشه تاریخی این رقص اطلاعات کاملی وجود ندارد، برخي از بزرگان و ريش سفيدان تركمن در توضيحات خود پيرامون رقص خنجر عنوان كرده‌اند كه گويا اين رقص با رقص دراويش صوفيان مرتبط بوده و در ميان تركمن‌ها نيز مروّج آن فرقه‌ي «نقشبنديه[1]» و يكي از ياران و شاگردان «بهاءالدين معين» معروف به «مشرب دالي» (مشرب ديوانه) بوده است.

                پيشينه‌ي اجراي مراسم رقص خنجر آن طور كه بزرگان و ريش سفيدان تركمن صحرا در پاسخ به پرسش‌هاي نگارنده اذعان داشته‌اند، به حدود سه سده قبل از ظهور اسلام برمي‌گردد. در آن زمان مراسم رقص خنجر به عنوان صرفاً يك آيين نمايشي با مضموني حماسي اجرا مي‌شد. قبايل تركمن به دليل شرايط زندگي عشايري و ايلاتي كه داشتند هميشه با حيوانات وحشي در مبارزه بودند. لذا قبل از شكار و شروع نبرد با حيوانات وحشي و درنده اين مراسم را اجرا مي‌كردند تا  روحيه گرفته و در مبارزه پيروز شوند. و يا قبل از شكار حيوانات با اجراي اين مراسم پيروزي در شكار را تضمين مي‌كردند. بنابراين عده‏ اى از كارشناسان و پژوهشگران آداب و رسوم و فرهنگ قوم تركمن، اين نمايش هنرى را يك نوع آمادگى كامل براى رزم و مبارزه در گذشته ‏هاى دور مى‏دانند كه طى آن جنگجويان و مبارزان صحرا، پيش از عزيمت به ميدان نبرد، شمشيرها را به دست گرفته و با دور هم جمع شدن و چرخيدن و انجام حركات موزون كه با نعره و فرياد همراه بوده، خود را براى نبرد يا مقابله با دشمنان آماده كنند و بعد از آن روانه ميدان نبرد مى ‏شوند. امروزه گرفتن خنجر به دست غزل خوان گروه، يادگار آن دوران باستان است.

                با توجه به توضيح بالا كاملاً روشن است كه مضمون اشعار در آن دوران حماسي و در وصف شجاعت‌ها و قهرماني‌هاي جنگجويان آن قبيله بوده است. ولي پس از ظهور اسلام اين اشعار رنگ مذهبي و ديني به خود گرفت و مضمون آن به ذكر و ستايش خداوند و اولياي خدا تبديل گشت. به طوري كه خواندن غزل‌هاي عارفانه در اين مراسم كه گاهي سروده‌ي شخص باغشي‌ها بود متداول گشت. از آن جا كه آيين نمايشي رقص خنجر گاهي اوقات با هدف شفابخشي[2] به بيماران روحي و رواني انجام مي‌شد. پرخوان در ذكر خود فرد بيمار را دعا مي‌نمود و از خداوند سلامت او را طلب مي‌كرد. در دوران باستان بيماري‌هاي رواني را با ني و ساز درمان مي‌كردند و بر بالين بيمار چنگ و تار مي‌نواختند.

                برخي از محققان معاصر رقص خنجر تركمن‌ها را همانند «آيين گوات[3]» در بلوچستان و «آيين زار[4]» در خليج فارس مي‌دانند و اين نوع آيين و مراسم را علاج بيماري‌هاي روحي و رواني مي‌دانند. و به ويژه آيين «پرخواني» (خواندن زیاد اوراد و حرکات نمایشی دست پا) را به «شَمَن» مرتبط مي‌سازند.

                عده ‏اى از محققان «پُرخوانى» يا «پرى خوانى» را اساس و پايه اين نمايش هنرى در پيش از اسلام و در دوران شامانيسم مى‏دانند. براساس اين عقيده، شخص پرى‏خوان كه از علم طب سنتى و دانش و تجربه برخوردار است، با گرفتن كارد آتشين بر دست و با انجام حركات تعجب‏انگيز، بيماران روانى را معالجه مى‏كرده است. پرى خوان معتقد بوده است كه اجنه و پريان، فكر و روان شخص بيمار را به اسارت خود درآورده‏اند و بايستى روح او را از زندان اجنه و پريان آزاد كنند تا او بتواند دوباره به زندگى و به كار روزانه‏اش برگردد و به همين مناسبت حركات نمايشى خود را، در حاليكه چند نفر دوتارنواز هم در كنار شخص بيمار نشسته‏اند و آهنگ مى‏نوازند، انجام مى‏دهند تا اينكه اين بيمار روحى و روانى مداوا گردد.

                در حال حاضر چند گروه نمايش ذكر خنجر در شهرهاى مختلف استان گلستان مثل بندر تركمن ـ گميشان ـ گنبد ـ كلاله و آق قلا وجود دارند كه از اين هنرمندان فقط در مراسم رسمى دولتى استفاده مى‏شود و گاهى نيز از اين گروه‏ها در محافل جشن و شادى نيز دعوت مى‏گردد و اصولاً جوانان از اصالت و هويت اين آئين مذهبى چندان اطلاعى ندارند. البته مراسم ذكر خنجر با نام «گوش و پرى» نيز در بين زنان تركمن رواج داشته است.

جايگاه «ذكر خنجر» بعد از رواج دين اسلام

                از مطالعه كتابهاى تاريخى ايران چنين بر مى‏آيد كه اسلام در قرون چهارم و پنجم هجرى به تدريج در آسياى مركزى و در ميان اقوام ترك، رواج يافته است، به طوريكه بعدها شهرهاى خيوه، بخارا و سمرقند در كنار مراكز اسلامى آن زمان مثل بغداد و قسطنطنيه يا روم شرقى به عنوان مراكز دينى و علمى در آسياى مركزى ظاهر مى‏شوند و بعد شرايط اجتماعى و اقتصادى مردم آسياى مركزى به دنبال ورود فرهنگ اسلامى و عربى دستخوش تحولات مى‏گردد. «نمايش ذكر» نيز نمى‏توانست به دور از اين جريانات اجتماعى باشد و مى‏بايست خود را با تغييرات و تحولات جديد وفق بدهد تا زنده و پايدار بماند. بنابراين اين هنر نمايشى براى بقا و دوام خود در مذهب حل مى‏شود و بعد جنبه مذهبى به خود مى‏گيرد و بعدها صرفا به ذكر اللّه‏ و تقرب به خداى يگانه تبديل مى‏شود.

                طلاب حوزه‏هاى علميه شهرهاى بخارا و خيوه و سمرقند در رشد و گسترش ذكر اللّه‏ نقش اساسى داشته‏اند و به دنبال اين تلاش‏ها است كه ذكر جايگاه، خود را در جامعه اسلامى آن زمان پيدا مى‏كند و بعدها در بين مردم رونقى بسيار مى‏كند.

مناسبت‏هاى ذكر خنجر

                ترکمن ها رقص نمایشی ذكر خنجر را در مراسم مختلف نظیر جشن و اعیاد و یا جشن های بزرگ قبیله ای اجرا می کنند. امروزه «ذكر» صرفا به خاطر ياد اللّه‏ و تقرب به خالق يكتا و بى‏همتاست. غزلهايى هم كه در اجراى اين هنر نمايشى اجرا مى ‏شود، جنبه عرفانى داشته و از اشعار شاعران و عارفان به نام گذشته استفاده مى ‏شود. اين آئين مذهبى در زمانهاى قديم در جشن و عروسى‏ ها ـ مراسم ختنه سوران، تولد فرزند ـ ضيافت گراميداشت هم سن شدن افراد با طول سالهاى زندگى پيامبر اسلام صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله ‏وسلم ، اين آئين را برگزار مى ‏كنند. شايان ذكر است كه تركمن‏ها هنوز هم وقتى به سن 63 سالگى، يعنى سال عمر پيامبر اسلام، مى‏ رسند جشن مى ‏گيرند. در اصطلاح تركمنى به اين آئين مذهبى «آق قويين» يا «آق آش» مى ‏گويند. همچنين آئين هنرى ذكر اللّه‏ در مراسم ضيافت حج رفتن افراد ـ ختم قرآن كريم و موقع برافراشته شدن آلاچيق جديد براى فرزندان متاهل خانواده و... انجام مى‏ شده است.

                ذكر خنجر‏ تا پنجاه سال پيش نيز در سطح روستاهاى تركمن نشين با شور و شوق خاصى توسط گروه‏هاى ذكر برگزار مى‏ شده است. اما از آن پس به دنبال استقرار حاكميت مطلق غربى و نفوذ فرهنگ غربى و عدم حمايت مسئولان زمان كه مانع اشاعه و توسعه فرهنگ بومى و محلى و آئين‏هاى مذهبى بودند، اين آئين كم كم همانند بسيارى از آئين‏ها از بين مى ‏رود. حتي در دوره ي حاكميت ستمشاهي واژه ي "ذكر" را نيز حذف كرده و اين مراسم را با عنوان رقص خنجر بكار بردند.

نحوه ي اجرا

      در مراسم «رقص خنجر» يا «ذكر خنجر» يك گروه 6 نفره از مردان تركمن به دور آتش داخل يا خارج از «آلاچيق[5]» حلقه زده و مي‌چرخند. آنها در حاليكه آواي خاصي را تكرار مي‌كنند، برگرد آتش مي‌گردند. اين چرخش همراه با اجراي رقص پا انجام مي‌گيرد. رقص پا به صورت چرخشي و به شكل رفت و برگشت مي‌باشد.

                در كنار همسرايان يك نفر به نام «پرخوان» حضور دارد كه با ذكر خواني خود رقصندگان را همراهي مي‌نمايد. پرخوان در طول مدت اجرا به نيايش و ذكرخواني خود ادامه مي‌دهد.

گروه رقصنده در هر چرخشي اين آوا را تكرار مي‌كنند: «آهِيَ آهِيَ آهِيْ  آهِيْ  آهِيْ ...»

اين چرخش و ذكرخواني حدود پانزده دقيقه به طول مي‌انجامد و در پايان پرخوان كه از ابتدا خنجري را در دست گرفته است آن را به بالا مي‌آورد. با اين حركتِ پرخوان، رقصندگان نيز دست‌هاي خود را در يك نقطه‌ي مشترك بالا مي‌گيرند كه تداعي‌گر نمايي از يك آلاچيق و يا گنبد نيز مي‌تواند باشد. لازم به ذكر است كه در طول اجرا خنجر فقط در دست پرخوان است. همچنين اگر قرار است كه رقص خنجر در بيرون از الاچيق اجرا گردد قبلاً آتشي تهيه مي‌شود و سپس مراسم انجام مي‌گيرد.

       تمامي بازيگران در اين آيين نمايشي، لباس خاصي چون قباي بلند سرخ، كلاه پشمي سفيد و پوتين چرمي دارند.

     مراسم نمايشي رقص خنجر هنوز هم در بين قبايل مختلف تركمن رواج دارد و امروزه نيز در سراسر مناطق تركمن صحرا، و شهرستان گنبد در مراسم عروسي، جشن «آق آش[6]» و جشن‌هاي مختلف چون ضيافت حج، ختم قرآن و موقع برپاداشتن آلاچيق و... برگزار مي‌گردد.

--------------------- 

پرداخت عنصر نمايشي روايت در مراسم «رقص خنجر»

داستان

مراسم رقص خنجر برخلاف برخي آيين‌هاي نمايشي كه در همين مجموعه‌ي تحقيقي نيز مانند آن را تحليل و تجزيه كرده‌ايم داستان مستقلي را بيان نمي‌كند؛ بلكه فقط از يك مضمون روايي برخوردار است و خود به تنهايي روايتگر داستان و يا حادثه‌اي خاص نمي‌باشد.

در مراسم ذكر خنجر مضاميني چون رشادت‌ها، شجاعت‌ها، دلاوري‌ها، جنگاوري‌هاي سرداران و قهرمانان تركمن در قالب اشعاري موزون روايت مي‌شود. پرخوان هميشه از شجاعتي كه يك سرباز و يا يك جنگ‌جوي تركمن از خود نشان مي‌دهد شعر و ترانه مي‌سرايد و به اين ترتيب هميشه داستان و ماجراي دلاوري‌هاي آنان را روايت مي‌كند و به اين ترتيب اين حماسه‌ها نسل به نسل در اذهان مي‌گردد و باقي مي‌ماند.

امروزه در اين مراسم از غزل‌هاي عارفانه كه در حمد و ذكر پروردگار سرود شده‌اند استفاده مي‌شود.

شخصيت‌

اين رقص نمايشي داراي يك شخصيت اصلي است و آن همان پرخوان يا باغشي هست. باغشي به عنوان كسي است كه با دعا و نيايش خود تلاش مي‌كند تا ارتباط گروه همسرا و تماشاگران را با خداوند مستحكم نمايد و يا سعي مي‌كند در پيامد اين نيايش، بيمار مورد نظر يا آن كودكي كه به بيماري سرخك مبتلا گشته سلامتي خود را بازيابد.

بنابراين قهرمان اصلي اين نمايش شخص پرخوان و يا همان باغشي معروف است. طبق جدول ارتباطي اكتانسيل شخصيت نمايش ما در موقعيت ترسيم شده زير قرار خواهد گرفت.

اساس جدول:

حال قهرمان داستان را در اين جدول جايگزين نموده و ارتباط ساير نيروها و اهداف آنها را مورد مطالعه و بررسي قرار مي‌دهيم.

در اين جدول به خوبي ارتباط نيروهاي كمك كننده و بازدارنده با قهرمان و ارتباط آنها با طلب قابل دريافت است.

مكان اجرا

مكان اجرا گاه در داخل آلاچيق است كه رقصندگان حول آتش در داخل آلاچيق مي‌گردند و مراسم به اجرا در مي‌آيد. و اگر در داخل آلاچيق اجرا نشود در صحرا و در فضاي باز آتشي تهيه مي‌شود و در كنار آن مراسم به طور كامل اجرا مي‌گردد. در كل اجراي نمايش رقص خنجر در تمام مناطق تركمن‌نشين در صحراي تركمن و شهرستان گنبد متداول است.

محل وقوع روايت

آن چه كه پرخوان در اين مراسم از شجاعت‌ها و رشادت‌هاي جنگاوران و مبارزان تركمن روايت مي‌كند همگي در صحراي تركمن و در بين قبايل صحرانشين تركمن به وقوع مي‌پيوندند. دعاها و ذكرهاي پرخوان نيز در طلب شفاعت و سلامتي افراد همين قبايل صحرانشين است.

زمان اجرا

اين آيين نمايشي در گذشته‌هاي دور، قبل از اعزام جنگجويان به ميدان مبارزه و يا قبل از انجام عمليات شكار براي نيروبخشي به آنان انجام مي‌شد. اما امروزه در مراسم عروسي و در شب حنابندان و در جشن‌ها و اعياد مذهبي و ملي در قبيله‌ها و خانواده‌هاي تركمن انجام مي‌گيرد. زمان اجراي اين مراسم از آغاز و شروع همسرايي و ذكرخواني پرخوان تا پايان آن، «زمان فيزيكي» حدود پانزده دقيقه را به خود اختصاص مي‌دهد.

«زمان داستاني» اين اجرا نيز گاهي از ساعت‌ها قبل از آغاز شكار يا جنگ شروع و تا دقايقي قبل از انجام عمليات نبرد ادامه مي‌يابد.

«زمان دراماتيك» در اين روايت و اجرا همان حدود پانزده دقيقه است. «زمان رواني» اين آيين نمايشي ارتباط مستقيم به مكان اجرا دارد زيرا در هنگام جنگ و شكار به دليل آن كه اضطراب و نگراني بسيار شديد است زمان رواني در اجرا بسيار طولاني مي‌شود و اجرا از ريتم و ضرب آهنگ كندي برخوردار مي‌گردد.

ولي در هنگام عروسي و جشن‌ها به دليل آن كه فضايي شاد &