|
•
تاريخ نشر
آثار مختومقلي فراغي
•
فصلنامه ياپراق / سال نهم /
شماره 33 / بهار 1385
پروفسور
آلماز يازبرديف
ترجمه ي: شاهمراد
چاريف
ص
21-14
انتشار كتاب به زبان هاي
شرقي ديرتر از انتشار كتاب به زبان هاي غربي آغاز
شده است. البته انتشار كتاب با استفاده از حروف چاپي
، هم زمان با كشورهاي اروپايي در كشورهايي همچون
تركيه ، هند و سوريه نيز گسترش يافته است. اما اين
كار تقريبأ سيصد سال مستقل از فرهنگ ملي ترك ها ،
هندها و مردم مسلمان سوريه توسعه يافته است. لذا
اولين دستگاه چاپ در اواخر قرن پانزدهم در تركيه
ساخته شده است. گفته مي شود كه در سال 1494 در
استانبول اولين تيپوگرافي متعلق به سلطان تأسيس شد و
توسط آن دستگاه در همان سال از سوي كاركنان امور
انتشاراتي اروپا نخستين كتاب چاپي در تركيه انتشار
يافت. اين كار «پنج كتاب» اثر « مويسيف» و
تفسير آن بود. اما بنا به گفته ی «جورج ك. برج»
(Birge ) نخستين كتاب
در استانبول در سال 1488 با عنوان «دروس كودكان»
منتشر شده است. در قرن شانزدهم ، همراه با تعداد
زيادي از انتشاراتي هاي (تيپوگرافي هاي) يهودي در
تركيه ، موسسات انتشاراتي ارمني تأسيس شد. در اوايل
قرن هفدهم ، نخستين انتشاراتي يوناني هاي زير سلطه ی
سلطان ترك ايجاد شده و در قرن هجدهم ، تعداد
انتشاراتي هايي كه به يهودي ها ، ارمني ها و يوناني
هاي اين كشور تعلق داشت به قدري افزايش يافت که
تقريبأ در تمامي شهرهاي امپراتوري عثماني ،كتاب ها ی
زيادی (غير از كتاب هاي به زبان تركي و ديگر زبان
هاي شرقي) انتشار يافته است.
اين وضيعت را در هند نيز می توان ديد. دستگاه چاپ
در سال 1556 از سوي استعمارگران پرتقالي به
اين كشور آورده شد. اين دستگاه در محل «گوآ» به
عنوان كمك به مبلغان ديني مسيحی نصب گرديد. در سال
1561 در هند نخستين کتاب چاپي به زبان پرتقالي
درباره ی تعليم مسيحيت ، انتشار يافت. بعد از
17 سال (در سال 1578) نخستين كتاب چاپي به زبان
«تاميلي» ، زبان مردم هند ، منتشر شد.
در قرن هفدهم كتاب هايی به زبان ديگر ملت هاي هند با
رسم الخط لاتين چاپ شد که همه ی آنها مضامين مسيحي
داشتند. اما همچون تركيه ، در هند نيز در زمان آغاز
امور انتشاراتي ، كتاب ها به زبان ملت هاي اين كشور
كه معتقد به اسلام بودند ، منتشر نشده
است.
نشر كتاب در سوريه در قرن شانزدهم بر اساس
تلاش هاي مسيحيان سوريه اي آغاز شد. علاوه بر اين ،
در ايتاليا كه همسايه ی كشورهاي اسلامي بوده است ،
نشر كتاب به زبان عربي آغاز گرديد. در رم انتشاراتي
ويژه ای به نام « انتشاراتي شرقي مديچی» در سال
1584-1614 فعاليت داشته و كتاب هايی را به
زبان هاي عربي ، فارسي و تركي نه براي اروپايي ها
بلكه براي توزيع در خاك امپراتوري«اوتومان» منتشر
كرده است. در سال 1593 از سوي اين انتشاراتي ، اولين
كتاب عربی ، «قانون» ابوعلي ابن سينا ، در سه جلد
منتشر شده است. علي رغم اين شرايط مناسب كه براي
گسترش انتشارات در كشورهاي اسلامي ايجاد شده است ،
اين كار به مدت طولاني توسعه نيافته است. دليل اين
موضوع اين است كه اسلام ارتدوكسي به اين نوآوري فني
(كه باعت توسعه و رشد فرهنگ و علم جهاني شده) نگرش
منفي داشته است. نمايندگان امور ديني چنين فكري را
القا مي كردند كه كتاب مقدس قرآن از سوي خداوند به
صورت دست خط نازل شده ، بنابراين مسلمانان مومن آن
را بايد به صورت دست خط استفاده نمايند. مثلأ در
تركيه نشر كتاب ، اختراع كفار اعلام شده بود. كتاب
چاپي در هر جايي كه منتشر شده بود نا سالم محسوب می
شد . در همان تركيه ، در نيمه ی دوم قرن شانزدهم ،
سلطان وقت محمد چهارم (سال هاي 1648-1687) دستور داد
قرآني را كه به صورت زيبا چاپ شده و توسط يك انگليسي
به استانبول آورده شده بود ، به دريا بيندازند.
علاوه بر اين ، بنا به دستور همين سلطان ، قالب هاي
حروف عربي كه به عنوان هديه از ونيز ارسال شده بود ،
به آب انداخته شد. 282 سال گذشت تا بعد از اختراع
دستگاه چاپ در آلمان (در سال 1445) شيخ الاسلام ،
رييس روحانيت تركيه ، با فشار جامعه ی روشنفكر
، موافقت خود را براي راه اندازي نخستين چاپخانه ی
تركيه ( در سال 1727) و انتشار كتا ب به زبان هاي
تركي و ديگر زبان هاي شرقي اعلام نمود . وقتي كه در
اين انتشاراتي (در سال 1729) كتاب «تاريخ مصر» منتشر
شد ، اين موضوع خشم و انزجار جامعه ی ديني كشورهاي
مختلف را برانگيخت ، به طوري که تا قرن نوزدهم هيچ
كس جرأت نداشت چنين چيزي را منتشر نمايد. در سال
1825 در قاهره انتشاراتي دولتي تأسيس و اين
انتشاراتي ، نشر مطالب علمي و ديني را آغاز نمود. از
اين زمان انتشار بلامانع كتاب در بسياري از كشورهاي
مشرق زمين آغاز شد.
« و.و بارتولد» ضمن بيان مطالبي درباره ی
رفتار منفي روحانيان مسلمان نسبت به انتشار
كتاب ، چنين نوشته است : «مسلمانان از اروپايي ها
تفنگ را گرفته اند ولی براي گرفتن ديگر اختراع آنها
- يعني نشر كتاب - نياز به مجوز مراجع داشته اند.
چون استفاده از كتاب هاي منتشرشده ، تغيير و تحولات
عظيمي را در وضعيت مدارسي كه با دين، ارتباط
تنگاتنگی دارند ، ايجاد مي كرد. »
به هر ترتيب ، كار نشر كتاب راه خود را در شرق گشود.
اين كار در اوايل قرن هجدهم در تركيه و هند آغاز شد
و در طول قرن نوزدهم در بسياري از كشورهاي مشرق زمين
از جمله آسياي مركزي رواج پيدا كرد . ديگر در مقابل
مردم اين كشورها در اين رابطه موانعي كه قبلأ مسلما
نان ساكن در بخش غربي جهان اسلام با آن مواجه مي
شدند ، وجود نداشت. به عنوان مثال در قرن
نوزدهم ، سالانه ده ها هزار نسخه قرآن در هند و
ايران و كمي بعد در آسيای مركزي چاپ و در فروشگاه
هاي كتاب كشورهاي اسلامي عرضه مي شده است. روند سريع
چاپ کتاب در غرب ، پايگاه مناسبي را در
شرق به دست آورد و اين روند ، بويژه بعد از اختراع
روش ليتوگرافي چاپ كتاب ، تمامي موانع را برداشت و
در زندگي مردم مسلمان جايگاه مناسبي را كسب نمود
.
اما تأخير امور نشر كتاب در كشورهاي شرق به
اين معنا نبود كه نشر كتاب به زبان مردم اين كشورها
نيز با تأخير انجام گرفته است. با افزايش علاقه ی
غرب به شرق و نيز تأسيس و توسعه ی مراكز شرق شناسي
در اروپا ، دركشورهاي مختلف اين قاره تقريبأ هم زمان
با اختراع امور نشر كتاب ، آثار نويسندگان شرقي هم
به صورت ترجمه به زبان هاي لاتين و غيره و نيز به
صورت اصل متن مورد توجه قرار گرفت . اثر معروف
ابوعلي سينا به نام «قانون در طب» كه تحرير آن در
سال 1020 از سوی مولف به پايان رسيده است ، در همان
قرن يازدهم ، در اروپا هم شناخته شده بود. در قرن
دوازدهم، اين كتاب به زبان لاتين ترجمه شد . بعد از
گذشت ربع قرن پس از اختراع كار نشر كتاب (در سال
1473) اولين نسخه ی چاپي قانون ابن سينا به زبان
لاتين انتشار يافت. تا سال 1500 اين كتاب معروف 25
بار منتشر شده است.
آثار شاعر شهير ادبيات تركمن « مختومقلي فراغي» از
ابتداي قرن نوزدهم مورد توجه پژوهش گران قرار
گرفته است. از نخستين افرادي كه آثاراين شاعر را
منتشر نمودند ، مي توان به «آ. خودزكو» و«ي.
بريوزين» اشاره نمود. البته اينها شعرهاي مستقلي بود
كه به زبان اصلی و با ترجمه ی انگليسي و روسي منتشر
شده است. در واقع اولين نشر را كه نسبتأ وزين بود ،
شرق شناس معروف «گ. وامبري » انجام داده است.
وی در
مجله ی
Zeitschrift der Deutschen
Morgenländischen
Gesellschaft (B/d.
33)
مجموعه ی اشعار مختومقلي را
به زبان اصلی همراه با ترجمه ی آلماني منتشر نموده
است. به گفته ی وامبري اين كار تلاش اول و ضعيفي در
رابطه با رساندن آثار شاعر به مردم بود. اين
كار از جمله مشكلاتي بود که محقق ادبيات تركمن در
قرن نوزده با آن روبه رو بوده است. آن زمان انتشار
آثار اين شاعر معروف ، مشكل بود. چون به دست آوردن
نسخه ی خطي آثار او به آسانی ميسر نبود . در اين
رابطه وامبري چنين نوشته است :
«متأسفانه از نسخه هايی كه از آثار مختومقلي به من
ارائه شده است ، من توانستم فقط آن مطالبي را به دست
بياورم كه منتشر كرده ام. (علي رغم اين كه نسخه ی
خطي شامل 260 صفحه از شعرهاي مختلف بود) من
بخشي از اين اشعار را در هنگام مسافرت از بين تركمن
ها تهيه نمودم و با داشتن علاقه ی زياد براي تهيه ی
نسخه ی كامل تر ، از آقاي« ر.و. تامسون» درخواست
نمودم که در صورت امكان يك نسخه از آثار مختومقلي را
از طريق اسرای نظامي ساكن در پايتخت پارس و يا از
طريق ساكنان مناطق هم جوار تهيه نمايد. ديپلمات
بريتانيايی لطف نمود و بسرعت براي من يك نسخه از
آثار مختومقلي را ارسال نمود. اما متأسفانه آن نسخه
نه تنها ابتدا بلكه انتها هم نداشت و به لهجه
ی دشوار تاليكي نوشته شده بود. چون خواندن آن بسيار
سخت بود ، نمي شد به صورت كامل از درست بودن آن
اطمينان حاصل نمود .»
بنا براين ، نخستين انتشار آثار مختومقلي با موفقيت
همراه نبود.« ا.ي. برتلس» در اين رابطه چنين نوشته
است: «اين كار در حال حاضر مي تواند فقط ارزش تاريخي
داشته باشد، زيرا متن ارائه شده از سوي وامبري
احتمالأ بر اساس نسخه ی ناخوانا و نامشخص مملو از
تحريفات و در برخي جاها از مطالب بي معني تهيه شده
است و به همين خاطر مسلمأ ترجمه ی آن نيز نتوانست
معاني واقعي اشعار مختومقلي را ارا ئه نمايد. »
تلاش هاي ديگري براي انتشار اشعار مختومقلي در قرن
نوزده صورت نگرفته است (غير از منتخبات ادبيات ترك
«ي. بريوزين» در سال 1890 ميلادي كه تجديد چاپ شده و
در آن ، اشعار مختومقلي به زبان اصلی درج گرديده
است. )
تنها در اوايل
قرن بيستم بود که ارائه ی آثار مختومقلي به
مردم از طريق انتشار مجموعه ی آثار ايشان آغاز شد.
در اين رابطه شرق شناس معروف «ن.پ. اوستروم اف»
اولين گام را برداشت. وي در صفحات روزنامه ی
«تركمنسكيه ودموستي » [اخبار تركمنستان] (سال 1907 ،
شماره هاي 54-58) 81 عنوان ازاشعارمختومقلي را منتشر
نمود. با توجه به اين که اين کار مورد استقبال
گسترده ی خوانندگان قرارگرفته است ، وي اشعار
مختومقلي را به صورت مجموعه ای جداگانه منتشر کرد
.
لازم به ذكر است
كه در تحقيقات مختلف در رابطه با
انتشار آثار مختومقلي از سوي «ن.پ.اوستروم اف» ،
موارد ناموثق مشاهده مي گردد. مثلأ «د.نورعلي اف»
نوشته است كه «ن.پ.اوستروم اف» در سال 1907 در
چاپخانه ی «گ.ح عارفجانف» نخستين كتاب مختومقلي با
عنوان «اوتوز ايكي توخوم قصه سي و مختومقلي» را
منتشر نموده است. در صورتي که اين کتاب در سال 1911
از سوي كتاب فروش معروف تركمن «ميرزاهد فرزند
مير صديق» منتشر شده است. اطلاعات مربوط به سال
انتشار اين كتاب را در فهرست كتاب شناسي انتشارات
ملي ـ كه از سوي متخصص زبان عربي «ل.آ. زيمين» طبق
نسخه هاي اصلي كتاب ها كه به دفتر استانداري تركستان
واصل مي شده تنظيم گرديده بود ـ مي توان پيدا کرد .
اطلاعات مربوط به ناشر بر جلد كتاب مورد نظر
که نوشته ای برای خوانندگان نيز آمده ، درج شده است
.
اين گونه
نادقيقي ها در مقدمه هاي درج شده در چاپ هاي مختلف
«آثار برگزيده ی مختومقلي» به قلم « آكادمسيان ب.آ.
قاريف» مشاهده مي گردد. از جمله در يكي از آخرين
نشرها كه در سال 1979 انجام شده ، آمده است كه
در سال 1911 ميلادي در تاشكند مجموعه ی كوچك اشعار
مختومقلي به رسم الخط عربي كه از سوي «ن.پ. استروم
اف» ، شرق شناس ، تهيه شده است ، منتشر شد . اما بر
روی جلد اين كتاب تاريخ نشر به وضوح نوشته شده است و
آن سال 1907 است . علاوه بر اين ، اطلاعات نادرست
ديگری در باره ی انتشار آثار مختومقلي موجود
است. به عنوان مثال «آ. تايم اف» اسامي برخي از
شهرها همچون «استاوروپل» ، «اوفا »، «كازان» ،
«سيمفروپل »،«اورنبورگ» و «خيوه» را ذكر مي نمايد كه
به اصطلاح در اين شهرها كتاب هاي مختومقلي انتشار
يافته است (مجله ی ادبيات شوروي سال 1941 ، شماره ی
4 ، صفحه ی 37). اما در واقع در آن زمان در شهرهاي
ياد شده ، اين كتاب ها منتشر نشده است. اين اشتباهات
به اين دليل صورت گرفته که تاريخ نشر كتاب به زبان
تركمني در قبل از انقلاب اکتبر به صورت جدی تحقيق
نشده است.
از آغاز دهه ی
دوم قرن بيستم ، آثار مختومقلي هر سال انتشار يافته
است . لازم به ذكر است كه در انتشار آثار ايشان
افرادي از قشر تحصيل كرده ی تركمن، مشاركت نموده اند
كه البته فعاليت ادبي آنها به اندازه ی کافی مطالعه
نشده است. در سال 1910 ميلادي مجموعه آثار مختومقلي
در بخارا منتشر شده است. ما درباره ی اين نشر
اطلاعات كاملي نداريم (نام ناشر و خطاط مشخص نبوده و
تيراژ آن نيز ذكر نشده است ، در صورتي كه نسخه ی
سالم اين نشر در« انستيتوي شرق شناسي ابوريحان
بيروني » وابسته به آكادمي علوم ازبكستان نگه داري
مي گردد .) اما در رابطه با ديگر نشرهاي آثار شاعر
اطلاعات كاملي موجود است . (عكس شماره ی 1 ، الف و
ب)
«گ.ن. چاب روف»
(پرفسور علوم كتاب شناسي) «گ.ح.عارف جان اف»
با نشرهاي ارزان قيمت ، كتاب فروش هاي محلي را تأمين
مي كرد. در سال 1911 در تاشكند در انتشاراتي «گ.ح.
عارف جان اف» آثار مذكور با عنوان جالب «داستان سي و
دو بذر و مختومقلي» (اتوز ايكی تخم قصه سي و
مختومقلي) منتشر شد. اگر به اين مورد توجه نكنيد كه
آثار نسبتأ كوچك شاعران قرن هجده ادبيات تركمن از
جمله غايبي (با عنوان «اوتوز ايكي تخم قصه سي») در
ابتداي اين كتاب (ص1-7) و چهار شعر طالبي در آخر اين
كتاب (ص124-127) درج شده است ، بقيه (ص8-123 ) مربوط
به آثار مختومقلي است.
مجموعه ی ياد
شده به هزينه ی «ميرصديق فرزند ميرواحد» منتشر
شده است. وی در مرو سكونت داشته و داراي فروشگاه
كتاب بوده است و از طريق اين فروشگاه ،
كتاب هاي شاعران
تركمن و ديگر ملت هاي آسيا ی ميانه را (كه بنا به
سفارش وي منتشر مي شد) عرضه مي كرده است. ما
توانستيم شمارگان اين نشر را نيز مشخص نماييم ؛ 2000
نسخه بوده است. اين كتاب در نشريه ی كتاب شناسي
دولتي با عنوان «تاريخ كتاب» (سال 1911 ، شماره ی 35
، ص34 شماره ی 20758) ، كه بر اساس نسخه هاي سانسور
شده و دريافت شده از سوي اداره ی كل امور نشر
امپراتوري روسيه در پترزبورگ و در نشريه ی جاري كتاب
شناسي منتشر شده ، در مجله ی«آسياي ميانه» سال 1911
نيز ذكر شده است.
يكي ديگر از
ناشران آثار مختومقلي ، روشنفكر تركمن «نورمحمد
فرزند نيازي» است كه در طي سال هاي 1857-1927 در
آستراخان زندگي می كرده است. وي فرد تحصيل كرده ی
زمانه ی خود بوده و به بسياری از زبان های شرقی تسلط
داشته و كتابخانه ی شخصي غنی ( با510 عنوان كتاب)
داشته است كه اين كتابخانه در سال 1965 از سوي
كتابخانه ی مركزي آكادمي علوم تركمنستان شوروي
خريداري شده است. شرق شناس معروف« آ.ن ساموئيلويچ »
كه علاقه مند آثار ادبي ترکمن ها در قبل از انقلاب
اکتبر بوده است ، بارها به ديدار آ. نيازي
رفته است. آ. نيازي در آستراخان در سال 1912 از سوی
انتشاراتي«آ. عمراف» مجموعه اشعار مختومقلي را منتشر
نموده است. فروش كتاب از سوي ناشر انجام گرفته
و آن را در منزل خود واقع در شهر آستراخان ، خيابان
ساروسكايا ، پلاك 18 عرضه کرده است. قيمت كتاب 20
كوپك بوده و با ارسال پستی24 كوپك مي شده
است.
علي رغم اين كه
ديوان مختومقلي در آستراخان منتشر و فروخته مي شد ،
اين كتاب در خاك آسياي ميانه ، قزاقستان و مناطق
ديگر نيز گسترش يافته است. وجود اين كتاب در
كتابخانه هاي بزرگ معاصر و مراكز شرق شناسي نشان
دهنده ی اين امر است. «آ. ز. وليدوا» در باره ی
مجموعه ی ياد شده ، مقاله اي به زبان تاتاري در مجله
ی «شورا» (&# | 
