|
•
نگاهي كوتاه به برخي از
ترانه هاي عاميانه و مراسم سنتي تركمن ها
فصلنامه ياپراق / سال نهم /
شماره 33 / بهار 1385
ص
35
جميله
قربانوا
مترجم:
عظيم قلي بغده
به راحتی نمی توان
عرصه ای از زندگی را نام برد که موسیقی درآن نقشی
مهم نداشته باشد. ازروزگاران قديم ، موسیقی
ازبدوتولد تا پایان زندگی مونس انسان بوده است.
درطلوع تمدن، سرودخوانی هم به اندازه ی محاوره ی
معمولی اهمیت داشته است وعلاوه برآن دردوران گذشته
معتقد بوده اند که ارواح طبیعت ، زبان سرود را بهتر
می فهمند. برای نیاکان ما معاشرت با ارواح زمین
وآسمان ، حامیان وپیران محصول کشاورزی وپیشه
های دیگر به اندازه ی معاشرت با هم قبیله ای ها
اهمیت داشته است.
در گذشته ، سرودهای عامیانه درتاروپود فعالیت های
مادی وعملی انسان ، درکارو آیین وسنت هايش تنیده وبه
نوعی قالب زندگی تبدیل شده بود . یکی ازآداب
قدیمی ترکمن ها «سویت قازان» است. در
جهان
بینی ترکان قدیم ، سویت قازان ، ارباب و
حامی
دام های اهلی بود ومی توانست با کمک سنگ باران موجب
بارش باران شود. به مرور زمان سرودهای درخواست
باران اهمیت خودراازدست داد وازآن زمان این ژانر به
سرود بازی کودکانه تبدیل شده است.
در چهاربیتی های مراسم «شمن
اودی» (آتش شمن) که از سنن مشترک مردم است ، آثاری
از آیین زرتشت دیده می شود. این مراسم را
در آخرین چهارشنبه ی سال کهنه
برگزار می کردند. به این منظور، خرمن بزرگی ازآتش
برمی افروختند وازروی آن زنان وکودکان می پریدند تا
ازبیماری ها و بلایا رهایی یافته ،
«پاکیزه» به استقبال سال نوبروند. جشن اعتدال بهاری
– عید نوروز-- ریشه ی تاریخی
بسیار قدیمی دارد. رسم «منجوق
آتدی» دختران در آستانه ی نوروز هم با سرودخوانی
همراه است. دراین روز دختران دراتاقی مخصوص دور هم
جمع شده وضمن خواندن دوبیتی های مرسوم ، منجوق های
خود را که درکاسه ای می اندازند و به نوبت ازآن
بیرون می کشند . بخت واقبال هردختر با دوبیتی هایی
که درآن لحظه می خواند، مشخص می شود . شب اول طلوع
هلال ماه نوهم پرشوروشادمانه سپری می شد . کودکان
ونوجوانان به صورت گروهی به درخانه های همسایه ها
رفته ، سرودهای مرسوم این شب به نام «یا رمضان» را
می خواندند. [سرودهای یا رمضان
در شب اول ماه نو خوانده نمی
شود و در ترکمنستان
در شب اول ماه رمضان خوانده می
شود ولی درمیان ترکمن های ایران درشب پانزدهم ماه
رمضان خوانده می شود – مترجم]. درپاسخ به آرزوی
موفقیت وسعادت برای صاحب خانه درسال جدید ، آنها هم
پاداشی به نشانه ی تشکر دریافت می کردند.
اغلب سرودهای آیینی نه تنها با ایام سال ، بلکه با
اعمالی معین در ارتباط هستند. پدیده های
فرهنگ عامه ، خارج از کارکرد عملی آنها قابل درک
نیست. ازسرودهایی که درجشن عروسی ترکمن ها خوانده می
شود می توان پی برد که آنها خانواده ی جدید خود را
به کدام یک از گروههای قومی منسوب می کنند. جنبه ی
سحرانگیزی مراسم عروسی با مشارکت گروه افراد تقویت
می شود : همه ی شرکت کنندگان این جشن سنتی مثل اشخاص
دارای وظایف ونظم رفتاری مشخص عمل می کنند. این
مراسم تماشاگرندارد وهرکس باید نقش خودش را بازی
کند، زیرا موازین اخلاقی جهان بینی مردم و سنن شعری
آنها چنین می طلبد. نه تنها سرودهای عروسی
بلکه همه ی سرود های مراسم مختلف به صورت دسته جمعی
اجرا می شود.
جشن عروسی ترکمن ، ترکیبی از ژانرهای مختلف فرهنگ
عامه شامل : سرودها ، بذله گویی ها، بازی ها، امثال
وحکم، رباعیات مخصوص واعمال مرسوم است. مراسم
چند مرحله ای عروسی ازرسم خواستگاری آغاز می شود که
خود با خواندن دوبیتی های فراوان همراه است . مدتی
قبل از روز برگزاری جشن ، عروس با مشارکت دوستانش
جهیزيه ی خود را می دوزد. ضمن کار دوزندگی ،
دوشیزگان با یکدیگرشوخی می کنند، سرودهای تغزلی «
اجه جان » ( جان مادر) ، « نوی نوی » و« لاله » می
خوانند . جشن درخانه ی عروس آغاز می شود ودرآن جا او
با اقوام وخویشان خود وداع می کند. اعتقاد بر
این است که پس ازاین ، دوره ی دوشیزگی به پایان
می رسد ، گویی که دوشیزه می میرد وبه همین علت
دوستان عروس ، سرود خداحافظی « اولن » ( مرده
) را می خوانند . زن به خانه ی شوهر می رود ،
اما این بار به عنوان همسر، مادر، حافظ کانون
خانواده . درزمان ورود به خانه ی جدید ، عروس اعمالی
مرسوم انجام می دهد و قسمت شاد وسرگرم کننده ی جشن
آغاز می شود که شامل اجرای سازوآ واز ، بازی های
مختلف ، مسابقه ی کشتی ، هنرنمایی هنرپیشه های
آماتور وسایربرنامه های مفرح است. ترانه خوانی از
قسمت های قطعی مراسم عروسی است.
در عروسی های امروزی ترکمن علاوه بر ترانه های مرسوم
(یار یار، یاروجان) ، اجرای حرکات موزون به نام
«کوشت دپدی» بسیار رایج است. این رقص ریشه در حرکات
موزون قدیمی شمن ها یعنی «ذکر» دارد. این چرخه ی چند
قسمتی که بیشتردرگذشته در مناطق غربی ترکمنستان رایج
بود ، برای راندن ارواح خبیث انجام می گرفت. همین
امر موجب افزوده شدن این رسم به مراسم عروسی گردید.
نام قسمت های مختلف این چرخه به نام های «دیوانه» ،
«سدرات» ، «اتورمه غزل» (غزل خوانی درحالت نشسته) و
« زمزم » حفظ شده است. امروزه رقص های « اوچ دپیم »
و « بیر دپیم » رایج ترهستند.
درمیان ژانرهای روزمره ی فرهنگ عامه ، لالایی ها ی
موسوم به « هودی » رایج تراز بقیه است. با وجود تنوع
متون هودی ها وویژگی های خاص هرمنطقه ، درمجموع نرمی
تمثال ها وآهنگ ها این ژانر را متمایز می کند.
درکنار سرودها وبازی های کودکانه ، فرهنگ عامه ی
ترکمنی دارای ژانر بسیار زیبای دیگری است که به بازی
های زنان ودختران ترکمن اختصاص دارد و
بخش
هایی از آن با همراهی سرودهای تغزلی « لاله » ،
«داماق لاله» ، «دوداق لاله» ، «دیز(یا آیاق) لاله»
و«اگین لاله» (یا همیل- هاررو) اجرا می شود.
از جمله ژانرهای فرهنگ عامه که با کار در ارتباط
هستند می توان به « هولوم » که در زمان دوشیدن شیرگاو ویا شتر
توسط زنان اجرا می شود و«دگیرمن چی» که
در
جریان
کار
با
آسیاب دستی خوانده می شود ، اشاره نمود. شناخت میراث
موسیقیایی مردم و
سرچشمه های فرهنگی آنهااغلب به درک بسیاری از
لحظات تاریخی ، آگاهی یافتن از سرنوشت گروه های قومی
ونسل های مختلف کمک می کند. هم اکنون درسایه ی کنسرت
ها ووسایل شنیداری ودیداری، محدودیت موسمی بودن
اجرای سرودهای عامیانه ی آیینی از بین رفته است. ما
سرودهای سنتی را درهر زمانی از روز یا سال می شنویم
،اما نمی دانیم که درگذشته این سرودها با چه مناسبت
هایی درارتباط بوده اند واجرای آنها درحال حاضر می
تواند حیرت خالقانشان را برانگیزد. اکنون
سرودهای عامیانه مرزهای زمانی و موسمی را
درنوردیده اند ودرنتیجه یک رشته ی مستقل از آفرینش
های هنری گشته اند . شنوندگان امروزی سرودهای سنتی
می توانند درتخیلات خود سیاحتی جالب درقرون
واعصارگذشته داشته باشند و با نیاکان خود به « گفت
وگو» بنشینند؛ زیرا گفت وگوی زنده و مستقیم بین آثار
فرهنگ عامه و نسل های معاصر است که قرن ها زنده می
ماند ، نه خود اثر که دردرون خود محدود است
وبرای اندیشه ی معاصر قابل درک نیست ، ونه ثبت آن به
عنوان نوعی اطلاعات.
|
