رونق الاسلام مونگا بریلدی آت

اوگرانب یادینگدا توتغیل جمله یات

بوکتاب ختمنده اول ایردی سنه

تسعه و ستون سمانیه معه

            در اوایل قرن بیستم تحرکاتی در امر مطالعه ى «رونق الاسلام» به عنوان اثر تاریخی ادبیات ترکمن مشاهده گردید .چاپ متن این اثر در نشریه ى« ترکستان ولایت نینگ گازتی» (نشریه ى استان ترکستان) توسط خاورشناس تاشکنتی (8) «  ن . پ . استروئومف» (9) گام مهمی در این زمینه بود . او بعدها با استفاده از قالب این مقاله(10)  نسخه ى مستقل اثر را به صورت کتاب منتشر کرد(11) . درآن نوشته  ن. پ. استروئومف پس از نام های رونق الاسلام و ترجمه ى روسی آن (سوتوچ ایسلاما) عنوان توضیحی زير را گنجانده است : «ترکستان ولایتینا تابین زاکاسپی ابلاستینداکی ترکمن مکتبلرینده ترکمن بالالاری اقودیرقان کتاب شودیر» . البته عبارت اخیر می تواند از طرف خود استروئومف افزوده شده باشد . او ضمن اشتغال طولانی مدت در مراکز آموزشی ترکستان در ربع پایانی قرن 19 و اوایل قرن بیستم ، خود ، شاهد استفاده از کتاب رونق الاسلام به  عنوان کتاب درسی بوده  و پی برده که این کتاب طی صدها سال در مدارس و مکاتب ترکمن تدریس می شده است .

            گام بسیار مهم دیگر در این زمینه، مقاله ى« آ . ن . ساموئیلوویچ» ، محقق بزرگ زبان ترکمنی درباره ى نسخه ى مذکور ن. پ. استروئومف از رونق الاسلام است که در سال 1908 در صفحات نشریه ى ارگان خاورشناسان روسیه در ربع آخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم ( به اختصار ز. و. ا. ر آ .ــــــ зворао ( به چاپ رسید. این مقاله اولین تحقیق بسیار جدی در باره ى اثر وفایی بود . نویسنده در این مقاله همان ابیاتی را که ما در سطور بالا آوردیم به عنوان مثال برگزیده است  . امایک اختلا ف مهم با مثال ما دارد. شگفت انگیز است که مصراع «ای  وفایی بلگاننکنی گزلمه» از دید این محقق بزرگ پنهان مانده است. بنابر این، لقب ادبی مؤلف رونق الاسلام به روال گذشته ناشناخته باقی مانده است. آ.ن. ساموئیلوویچ در دو مورد در مقاله اش تاکید کرده است که «از متن کتاب معلوم نیست که مؤلف رونق الاسلام کیست و در چه کشوری این اثر نوشته شده است» و «با کمک سه روایت(13) ترجمه شده هنوز نتوانسته ایم نام نویسنده و کشور زادگاه اثر را مشخص کنیم»(14).

            اما این مسئله بتدریج روشن شد. در کتابخانه ى علمی مرکزی شورای عالی علم و فن وابسته به ریاست جمهوری ترکمنستان ، کپی نسخه ای که استروئومف از «رونق الاسلام» منتشر کرده بود ، با شماره ىТ-3СН/2395   نگه داری می شود (سال انتشار 1905). در صفحه ى اول (صفحه ى تقدیم) ، کتاب به «الکساندر نیکلایویچ ساموئیلوویچ بسیارمحترم از طرف استروئومف» تقدیم می شود. متن تقدیم به زبان روسی و در تاریخ 29 ژوئن 1906 نوشته شده است. در قسمت پایین و راست  صفحه ى اول آ.ن. ساموئیلوویچ چنین ذکر کرده است : " مؤلف وفایی ؟!" (15) شاید این نوشته بعدهاً و پس از انتشار مقاله ى تقریضی وی بر این کتاب نوشته شده باشد.

            اولین کسی که از وفایی به عنوان مؤلف «رونق الاسلام» و شاعر کلاسیک قرن پانزدهم ترکمن ياد نمود آکادمیسین«  ب.آ. قارریف» (1914-1981) بود(16). ضمن این کار ، او اطلاعاتی را که  از منابع ناشناخته گردآوری کرده بود ، در محافل علمی مطرح کرد. آن اطلاعات هم اکنون در پرونده ى شماره ى2028 در مخزن پژوهشکده ى ملی نسخ خطی ترکمنستان نگه داری می شود . در آنها آمده است که زادگاه وفایی« شاقدم» (ترکمنباشی فعلی) بوده است و او در شهر خان نشین« خیوه»  به تحصیل پرداخته و مدرسه را به اتمام رسانده و علوم عالیه را فرا گرفته است. و اين كه او کتاب «رونق الاسلام» خود را به سفارش يك زن ترکمن فرهنگ دوست ، ثروتمند ، با نفوذ  اما ناشناس برای ما ، و در ازای 40 شتر مادر به عنوان حق تالیف  نوشته است. همه ى اين اطلاعات  بعدها در نوشتن بخش مربوط به وفایی در کتاب چند جلدی «تاریخ ادبیات ترکمن» در دهه ى70 قرن بیستم استفاده شد. اما متاسفانه در کتاب ياد شده ، اثر وفایی به شكل  غیر واقعی و منفی ارزش يابي شده است . در شرایط حاکمیت رژیم شوروی نمی شد توضیح داد که دین ، بخشی از معنویات مردم است. «ا. الیاسف» نویسنده ى بخش مربوط به وفایی و اثرش هم از این قاعده مستثنی نبود . او هم رونق الاسلام را از پس ذره بین سیاسی بررسی نمود(17). این امر موجب اشتباهات جدی و غیر قابل جبرانى گردید. ا. الیاسف بر خلاف آ.ن . ساموئیلوویچ و ب. آ . قارریف که درباره ى رونق الاسلام در اوایل و اواسط قرن بیستم مقالاتی نوشته و نتیجه گیری های مثبت تر ی ارائه نموده بودند ،از محتوای این اثر  انتقاد نمود و ياد آور شد که «وفایی در اثر خود، زندگی در دنیای واقعی و لزوم کار کردن را انکار نموده است.» و «از منافع طبقه ى استثمارگر جامعه دفاع کرده است.» و کتاب رونق الاسلام « اسلحه و پوششی بود برای روحانیون در هم دستی آنها با طبقات فوقانى جامعه در کار بهره کشی از توده های زحمت کش.» و بهره کشان از آن «بر ضد زحمت کشان» استفاده می کردند و غیره و غیره(18). خواننده با خواندن این سطور، ناخود آگاه به این فکر می افتد که اگر این اثر تا این  حد ارتجاعی بود چه لزومی داشت که در کتاب «تاریخ ادبیات» مذکور بخشی ویژه به «رونق الاسلام» اختصاص یابد .

            اما وضعیت طور دیگری بود . منظومه ى رونق الاسلام را ساموئیلوویچ«کتابچه ى درسی منظوم تعالیم اسلام» ارزیابی کرده بود(19). به گفته ى همان ساموئیلوویچ این اثر ضمن  داشتن ارزش ادبی غیرقابل بحث ،اثری مهم برای تاریخ ادبیات ترکمن بود(20).

            ما ارز یابی کلی رونق الاسلام را به کارشناسان امر وا می گذاریم و از طرف خود به سندی ناشناس در ارتباط با نام واقعی نوسینده ى اثر اشاره می کنیم. ما  اولین بار در سال 1981 در کتابی که درباره ى کتب ترکمنی  منتشر شده با خط عربی نوشته بودیم ، این مورد را مطرح کردیم(21). اما بر کسی پوشیده نیست که پذیرفته شدن یک سند در محافل علمی نیاز به زمان دارد و بارها باید آن را یادآوری کرد. در باره ي خبر ما در خصوص نام واقعی وفایی هم همین طور شد. پس از کسب استقلال ترکمنستان(22)  در زمان چاپ رونق الاسلام  به زبان ترکمنی (با حروف کریل) ناشران این مورد را از نظر انداختند که شاید از این علت ساده سرچشمه می گرفت که این خبر، ناشناخته باقی مانده بود. با توجه به آن که در طی ربع آخر قرن بیستم علاوه بر آنچه نام برده شد هیچ تحقیق دیگری درباره ي وفایی و کتاب رونق الاسلام صورت نگرفته است ، می توان گفت که نام واقعی وی هنوز هم در محافل علمی جا نیفتاده است . به اين دلیل ما یک بار دیگر تاکید می کنیم که در فهرست کتب چاپ سنگی مخزن نسخ خطی پژوهشکده ى خاورشناسی  بیرونی وابسته به آکادمی علوم ازبکستان پس از شرح کتاب شناسی اولین نسخه ى چاپی رونق الاسلام  چاپ سال 1850 (شماره ى اموال 1132 ) شهر قازان و نسخه ى چاپ شده از همین اثر توسط آسترائومف در سال 1905 در تاشکند ( شماره ى اموال 9133) پس از کلمه ى وفایی درداخل پرانتز نام خدر قلی به عنوان نام واقعی شاعر آورده شده  است.

                                          *   *    *                                  

            همان طور که قبلا گفتیم کتاب  رونق الاسلام ، اولین بار در سال 1850 در قازان منتشر شد و از آن زمان تا سال 1917 در آن شهر وسایر شهرهای بزرگ آسیای میانه به عنوان اثر نویسنده ای ناشناس به چاپ می رسید. در دوره ى ياد شده این اولین بار نبود که آثار نویسندگان ترکمن با خط عربی وبه زبان اصلی به این صورت منتشر می شد . در خاتمه ى  نسخه ى قازان رونق الاسلام  چاپ سال 1850  چنین آمده است :«این کتاب «رونق الاسلام» در سال 1850 در شهر قازان در چاپخانه ى«نیکلای کوکوبین» به چاپ رسید. اجازه ى انتشار این کتاب به این شرط داده شد که پس از انتشار آن نسخه های لازم به اداره ى سانسور داده شود. قازان ،21 آوریل 1849 میلادی . سانسورچی میرزا اسکندر کاظم بک» (23) (اوشال رونق الاسلام کتابی بصما اولونمشدور  نیکلای کوکوبین طبعخاه سینده شهر قزانده 1850 نجی سنه ده بو کتاب ننگ باصمه سنه اذن برلدی کم بعد الطبع لازم اولان نسخه لار امضا محکمخ سنه اطهار اولونسون قزان ابریل 21- نجی گونی رومیه ننک 1849 سنه ده الممضی میرزا اسکندر کاظم بک). بدین ترتیب یکی از برجسته ترین خاورشناسان آن دوره ى روسیه، الکساندر قاسمویچ کاظم بک (1870-1802)[24] ممضی (تأئيد كننده و مجوز دهنده براي چاپ) اولین نسخه ى چاپی رونق الاسلام گردید(25). اما آیا او تنها ممضی کتاب بود؟ شواهد بسیاری گویای آن است که این محقق، ناشر این کتاب هم بوده است(26) و چاپ آن در اواسط قرن 19 به هیچ وجه اتفاقی نبوده است. از آغاز دهه ى 40 همان قرن  آ.ک. کاظم بک ، پروفسور دانشگاه قازان مطالعه ى منابعى را در زمینه ى فقه اسلام آغاز کرد. پروفسور«  ای. ن. برزین » (1818 ـ1896 ) شاگرد و شرح حال نویس کاظم بک چنین می نویسد: «االکساندر قا سمویچ سرانجام پا به عرصه ای گذاشت که درآن بی رقیب بود و می توا نست توانایی ها و قابلیت هایش را به اثبات برساند .  منظور من فقه اسلامی است . تسلط عالی بر زبا ن عربی ، مطالعه ى طولانى قوانین شریعت در مدرسه ى اسلامی و تماس دايم با روحانیون مسلمان، ابزاری عالی دردست خاور شناس قازانی برای کار مستقل در این مسیر سخت بود.» (27)

            در سال 1845 آ. ق. کاظم بک ، متن انتقادي « مختصر الوقایع» (مجموعه ى  قوانین اسلامی) را با مقدمه ای مفصل منتشر کرد . ای. ن . برزین ضمن ارزیابی این اثر چنین نوشت :«اروپای غربی فاقد دانشمندی آگاه بر فقه اسلامی نظیر کاظم بک است.» (28) در ضمن کاظم بک با کار بر روی این اثر نمی توانست از کنار کتاب رونق الاسلام که اتفاقا براساس همان مختصر الوقایع وچندصد سال پیش از آن  به دست وفایی نویسنده ي ترکمن (که مانند خود وی بر زبان عربی تسلط کامل داشت) نوشته شده بود، بی اعتنا گذشته باشد . او با تسلطی که بر زبان ترکی داشت به راحتی می توانست این اثر را مطالعه کند .  

            او که به زبان ترکی به خوبی مسلط بود به راحتی این کتاب را مطالعه می کرد. علاقه ى فراوان آ. ق . کاظم بک به تاریخ آثار ادبی ملل آسیای میانه، خود گویای صحت این ادعای ماست . هر چند که او هیچ گاه  این منطقه را ندیده بود اما به خوبی خود آن و حیات فرهنگی معاصرش را می شناخت و برای نسخ خطی موجود دراین منطقه ارزش بسياری قايل بود.او در نامه ى خود به ريیس دانشگاه پتر بورگ به تاریخ 18 فوریه ى 1857 سعی می کرد به وی لزوم درخواست تخصیص