•
•
كتاب
هايي را كه در تركمنستان در باره ي
روابط تركمنستان و ايران انتشار يافته است
، از نظر زماني
مي توان به سه دوره تقسيم
نمود :
دوره ي اول:
زمان توتاليتر شوروي (سال هاي 1925 - 1985 ميلادي).
دوره ي دوم:
دوره ي آزادي بيان ، پروسترويكا و زمان استقلال (سال
هاي 1985-1995).
دوره ي سوم:
دوره ي پس از كسب مواضع بي طرفي
تركمنستان (سال هاي
1995-2005).
دوره ي اول:
كتاب هايي كه در زمان توتاليتر شوروي
در تركمنستان ، در اتحاد جماهير شوروي و خارج از آن
چاپ مي شده ، مروج ايده هاي
كمونيستي بوده است. اين كتاب ها
دربردارنده ي موضوعاتي همچون : ايجاد سوسياليزم
در كشورهاي آسيا ،جنبش هاي ملي و آزادي عليه استعمار
، تاريخ افكار اجتماعي مشرق زمين ، از هم
پاشيدگي سيستم استعمارگري
امپرياليزم و روش هاي كمك
به كشورهاي مستقل ، ساختار سوسياليزم در
كشورهاي دموكراسي مردمي ، سياست امپراليزم در شرق
، مقابله ي دو قطب و روش هاي كمك دادن به
كشورهاي ضعيف و غيره است
.
يكي از كتاب هايي كه در اين دوره در
تركمنستان درباره ي روابط تركمنستان و ايران
منتشر شده است ، «پشت
كؤپتداغ» اثر نويسنده و
ديپلمات تركمن «قليچ قلي اف» است. اين كتاب در سال
1956 ميلادي چاپ شده است. قلي اف كه ديپلمات دوره ي
شوروي بود ، به دليل محدوديت هاي آن دوره ، مطالب
خود را با عنوان «پشت كؤپتداغ» و با اسم مستعار «گ.
قول بورونف» در نشريه ي «سووت ادبياتي» (ادبيات
شوروي) به سال 1952 شماره هاي 2 ، 8 و 7 به چاپ
رسانده است كه بعدها اين مطالب به شكل كتاب منتشر
شده است.
وي به
مدت 6 سال در شهر گرگان به عنوان
كنسول شوروي فعاليت نموده و به همين
خاطر توانسته است وقايع سياسي را
كه در تركمن صحرا رخ داده بود ، بيان نمايد. در اين كتاب ،
بخشي
از
چگونگي تحكيم ايدئولوژي كمونيستي
در تركمن صحرا بيان شده است. در پشت كؤپتداغ آمده است كه يكي از
نمايندگان حزب خلق ايران به نام
«علي سيروس» براي تقويت
حركات انقلابي عليه رضا شاه پهلوي در تركمن صحرا
،
سعي مي كند تركمن
هاي
آن منطقه را به پاخيزاند. در آن جا يك تركمن به
نام«كيمير» به او كمك هاي
زيادي مي كند. استاندار آن
منطقه
به نام «احمدي» با استفاده از ثروتمندان
آن
ناحيه ، براي آنها موانعي ايجاد مي كند.
حركات
كمونيستي در تركمن صحرا تا سال 1945 ميلادي تا زمان
خروج ارتش شوروي از ايران ادامه يافته است. شعار
اصلي تركمن ها «زنده باد ايران آزاد» ، «زنده باد
دوستي ايران و شوروي» بوده است. مؤلف اين كتاب
در
زمان نگارش ، از كتاب «دشت
خونين» كه در آن زمان
در
ايران منتشر شده ، استفاده كرده
است.
علاوه بر اين ، از بين شاعران تركمنستاني
شاعراني همچون « ش. بورجاك اف »(با اثر «ساحل دوستي» / عشق
آباد 1967) و «آ. آتاجانف » (با اثر «دفتر تهران» /عشق
آباد 1968) نيز در اين ميان نمايان هستند
.
در قسمت دوم مجموعه اشعار «ساحل دوستي» شعري
آمده
است مبني بر اين كه پادشاه ايران،
فتحعلي شاه سعي كرده است
جزيره ي «چلكن» را در درياي خزر به خود اختصاص
دهد؛
در اين جا دو بيت از اين شعر را براي
نمونه مي آوريم:
بو ير منگكي ، پارسينگكي دييپ ،
نا حق توتيانگ سن دعواني
اگر سنينگ آتا بابانگ
دامان بولسا گويبك قاني
او دونياده شو آدادان
بولماليدير اولانگ اوقري
اما بيزه تاپان دألديريس
پارس گؤمولن بيرجه قبوري
در مجموعه اشعار
آتا آتاجانف با عنوان «دفتر تهران» كه
در هنگام سفر به ايران سروده شده است
؛
اشعاري با عناوين
«كؤچه
ده بولان گپله شيك» (گفتگو در كوچه) ،
«ايش
سيز اوستانينگ آهي» (ناله ي صنعتگر
بي
كار) ، «آدام بيلن ايت»
(انسان و سگ) ،
«شاهرضان گؤزلي» (زيباي
شاهرضا) ، «آچ قارداش گوزونگي»
(چشمانت را باز كن برادر)
،
«بير قولچا سويت» (يك كوزه شير) ،
«قيرميلدان قير آشار». در اين اشعار ، زندگي مردم
ايران مطرح شده و موضوعات تلخ و شيرين با همديگر به
شكل تلفيقي ذكر مي گردد.
تعداد آنهايي كه
در مقالات تاريخي ، ايدئولوژي كمونيستي را
مطرح
نموده اند ، كم
نيستند. به عنوان مثال مي شود به
كارهاي علمي و كتاب هاي نخستين شرق شناس
«خ. آتايف»اشاره نمود. آن
كارها شامل پايان نامه ي وي با عنوان
«روابط تركمن هاي ساحل
درياي خزر با روسيه در قرن 19» (سال 1961) ، «حركات
آزادي خواهانه ي تركمن هاي ايران در سال هاي
1917-1925» (سال 1970) ، «سياست
امپرياليست هاي انگليس
و آلمان در نيمه ي دوم قرن
19 و در نيمه ي اول قرن 20 ، مبارزه در مورد آزادي
مردم
ساكن در شمال شرق ايران»
(سال
1977) ، كار تحقيقاتي با عنوان
«ايجاد و توسعه ي روابط
بازرگاني بين ايران و شوروي در سال هاي 1917-1937»
(به قلم "م. آيدوغديف" به سال سال 1974) ،
«تركمنستان در اواخر قرن 15 و در نيمه ي اول قرن 16»
(به قلم "اوراز پولاد اكايف "سال
1976) اشاره كرد.در اين آثار ،
ايدئولوژي مذكور مطرح گرديده است.
نويسندگان
تركمن، اين ايدئولوژي را از طريق آثار ادبي
نيز بيان نموده اند. در اين رابطه مي توان به منظومه
ي تاريخي «آباسردار» سروده ي«آ. حيدروف» كه در
سال 1960 ميلادي به چاپ رسيده است و نيز داستان
«شوكور باخشي» نوشته ي « ن. ساريخانف
» اشاره نمود.
در اين مجال
،مايلم توجه خوانندگان را به كتاب «شوكور
باخشي» جلب نمايم. در اين كتاب
، عدالت ، ناموس و خرد تركمن ها را مي شود مشاهده
نمود. واقعه اي كه در اين داستان مطرح است ، در سال
1871 در منطقه ي «دوشاك» (واقع در مرز ايران و
تركمنستان) رخ داده است. قهرمان اين كتاب به
نام «شوكور باخشي» وقتي وارد روستاي خود
مي گردد ، از همسر بردارش
«دورسون» مطلع مي شود كه
ايراني ها برادر او« بردي» را به اسارت گرفته اند.
او غمگين مي شود و دوتار خود را به دست گرفته و شروع
به نواختن آهنگ هاي غمگين مي نمايد. روستاييان با
شنيدن اين خبر كه نوازنده ي روستايشان «شوكور باخشي»
به روستا بازگشته ، به منزل او مي آيند. خان آن
روستا به نام« چابيك خان» قصد دارد از فرصت استفاده
نمايد و موضوع به اسارت گرفته شدن برادر شوكورباخشي
را براي غارتگري استفاده نمايد. شوكور به اين موضوع
پي مي برد و تصميم مي گيرد دوتار به دست ، از مرز
عبور نمايد و پيش خان ايران رفته و با مذاكره با او
، مسأله را به شكل صلح آميز حل نمايد. وي بالاخره به
نزد خان ايران رفته و ضمن مسابقه با نوازنده ي او
(به نام غلام) ، بر او پيروز مي شود و برادر خود را
آزاد نموده و به زادگاه خود بازمي گردد.
دوره ي دوم:
دوره ي دوم مربوط
به دوره ي آزادي بيان ، پروسترويكا و استقلال
تركمنستان است (1995-1985). مضامين كتاب هايي كه در
اين دوره به چاپ رسيده ، موضوعات مربوط به دموكراسي
را در بر مي گيرد. در آستانه ي فروپاشي شوروي ،
آزادي بيان ، پروسترويكا و فعاليت هاي آزادي خواهي و
ملي، شديد مي شود. در همين راستا جنبش هايي با
محوريت ملي گرايي و آزادي و جنگ هايي كه در تاريخ در
اين باره رخ مي دهد ، به شكلي جديد در مقالات علمي
اين دوره مطرح مي شود. در اين رابطه مي توان به اين
آثار اشاره نمود: «جايگاه منابع فارسي در مطالعات
تاريخ وضعيت اجتماعي و اقتصادي خراسان در قرون
14-13» اثر «خطيبي صفر» پايان نامه ي «او.ك. آتايف»
در سال 1985 با عنوان «مبارزه ي آباسردار عليه
خاندان صفوي در ايران» ، مقالات علمي «س.د. آتايف»
(1983) با عنوان «مبارزه عليه خاندان افشار در
ايران» ، «م.ك. خوجاقليوف» (1994) با عنوان «مبارزه
عليه خاندان قاجار در ايران» و مقاله ي «م. صفروف»
(سال 1990) با عنوان «مبارزه عليه خاندان پهلوي در
ايران» ،همچنين كتاب هاي «م. آيدوغديف» با عنوان
«تركمن هاي ايران در سال هاي 70-1960» و «هم
وطنانمان در آن سوي مرز» (سال 1992) و نيز كتاب هاي
علمي «آ. مردوف» با عنوان «ندير شاه حقيندا حلق
روايت لاري» (روايت هاي مردمي در باره ي نادرشاه)
(1992) و كتاب «گورگن جلگه لرينده» (در جلگه هاي
گرگان) (1992) ، كتاب «خ. آتايف» با عنوان «20نجي
عصرينگ 80-30 نجي ييل لاريندا ايران توركمنلري»
(تركمن هاي ايران در سال هاي 30 الي 80 از قرن 20)
(سال 1992) و كتاب «1917-1927 ييل لاردا سووت ايران
سياسي و سؤودا ـ اقتصادي قاتناشيق لاري» (روابط
سياسي ، بازرگاني و اقتصادي شوروي و ايران در سال
هاي 1917-1927) (سال 1994) و نيز كتاب نگارنده (س.ك.
آتايف) با عنوان «ايران بلوچ لارينينگ سوتسيال ،
اقتصادي و سياسي ياغدايي» (وضعيت اجتماعي ، اقتصادي
و سياسي بلوچ هاي ايران) (سال 1993).
در آن دوره ،
نويسندگان تركمن كتاب هاي خود را با روحيه ي ملي
نگاشته اند كه از جمله آنها مي توان به كتاب «آو
قاوشودوف» با عنوان «دؤردپل» (1990) ، «ت.
جوماگلديف» با عنوان «قارا ييلديريم» (1989) و
«مرودن مكگه چنلي» (از مرو تا مكه) (سال 1994) اشاره
نمود.
در داستان «آو
قاوشودوف» با عنوان «دؤردپل» (1990)به روابط
ايرانيان و تركمن ها توجه شده است. موضوع داستان اين
است كه جواني به نام «دوردي» با ك
