هنگامي که
کسي از " منسوجات ترکمني" سخن به ميان مي آورد ،
فکرمان به سمت " دستبافته هاي پرزدار " ترکمن ها که
شناخته شده اند سوق مي يابد .
علي رغم غالب
محافل و بحث هاي موجود در باره منسوجات ترکمني در اين
سايت به ياد نمي آورم که هيچ يک از آنها به طور اخص به
منسوجات سوزندوزي شده پرداخته باشند ، جز بحث مختصري
که در مورد کلاه هاي سوزندوزي شده ترکمن ها انجام شده
بود .
در اين ماه
دوست دارم توجهتان را به آنها جلب کنم که به علت
کيفيات زيبايي شناسانه شان باعث برانگيخته شدن سوالات
جالبي در مورد طرح ها و موتيف هاي مورد استفاده در
توليدات ترکمني مي شوند .
اما جالب است
بدانيم که موارد استفاده بافته هاي تخت ترکمني و بافته
هاي پرزدار با سوزندوزي هاي ايشان بسيار متفاوت مي
باشد ، اشياء بافته شده شامل فرش ها ، کيف هاي در
اندازه ها و نسبت هاي گوناگون ، يراق حيوانات و آلاچيق
ها هستند در حاليکه سوزندوزي ها غالبا ً فقط به عنوان
تکه اي از يک لباس و محافظ اشياء خاص ( مثل کيف قرآن )
استفاده مي شوند . به جز در مورد « آسماليق »
asmalik
و يراق شترها در مراسم عروسي ، مي توان گفت تقريباً در
موارد استفاده بافته هاي پرزدار و اشياء سوزندوزي شده
تداخلي وجود ندارد چرا که پوشيدن و پاره کردن چيزي که
مستعد جاودان ماندن است باهم مغاير به نظر مي رسد .
دستبافته هاي پرزدار ترکمن ها نسبتا ً زمخت است اما
سوزندوزي هاي ايشان ظريف مي باشند .
شمايل نگاري
بافته هاي ترکمني معمولا ً داراي اشياء ساده قابل
تشخيص مثل گلها و درختان و حيوانات نمي باشد . شايد
قسمت اعظم موتيف ها به صورت بازنمودي (يعني به صورت
بازنمايي يک شئ طوري که قابل تشخيص باشد) نيستند و
اگر هم بازنمودي باشند معمولا ً آنقدر ساده شده اند که
براي شناسايي اشيايي که نشان مي دهند بايد به حدس و
گمان متوسل شد .
بايد خاطر
نشان کنم که عقيده من در اين مورد يک عقيده عمومي نيست
و مجموعه داران ترکمني هستند که معتقدند ، فيل ها ،
پرندگان ، قايق ها ، سلاح ها ، اسب ها و ديگر اشياء
طبيعي و يا ساخته دست بشر به صورت قابل تشخيص در ميان
منسوجات پرزدار ترکمني به ويژه در فضاهاي منفي آنها
ديده مي شوند . با اين مقدمه به چند نمونه نگاهي مي
اندازيم .
بياييد با «
آسماليق » هاي سوزندوزي شده بحث را شروع کنيم من فکر
مي کنم که اينها از گيراترين منسوجات سوزندوزي شده
ترکمني مي باشند چرا که قرينه اي در دنياي بافته هاي
پرزدار ترکمني نيز دارند . اما بر خلاف « آسماليق »
هاي پرزدار ترکمني که ( با تعدادي استثنا ) داراي
موتيف با عناصر واقعنما ( رئاليستيک) نمي باشند ،
نمونه هاي سوزندوزي شده با گلهاي بسيار واضح و واقعنما
زينت يافته اند .
در اينجا سه
نمونه که به اقوام تکه نسبت داده مي شود موجود مي باشد
که رويکردهاي بسيار متفاوتي را به آنچه که اساسا ً
همان اصطلاحات موتيف بازنمودي است نشان مي دهند .
سومين مقوله
در سوزندوزي ترکمن « چيرپي »
chyrpy
است . چيرپي پوششي است تا حدودي به شکل يک پالتو با
آستين هايي بدون کاربرد که توسط زنان در مواقع به خصوص
پوشيده مي شود . اين پوشش ها در رنگهاي پس زمينه
گوناگوني دوخته مي شوند . از جمله : سياه ، قرمز ، سبز
، سفيد وزرد . عموماً اعتقاد بر اين است که اين رنگها
نشانه سن يا موقعيت زناشويي صاحب لباس را نشان ميدهند
اگر چه من نمي دانم که چه شواهدي اين فرضيه را استحکام
بخشيده اند . ايشان بوسيله نخ هاي ابريشمي روي زمينه
هاي ابريشمي سوزندوزي مي کنند و اگر چه شيوه کلي
سوزندوزي در نمونه هاي مختلف مشابه است ميزان تراکم
نقوش سوزندوزي به صورت گسترده تغيير مي کند . در اينجا
به چند نمونه نگاهي مي اندازيم .
در پايان ،
يک جا قرآني سوزندوزي شده با ابريشم روي زمينه
ابريشمين در اينجا موجود است که من بدان بسيار
علاقمندم ودر ميان تعدادي از قطعاتي است که آنها را از
بازار سرپوشيده استانبول خريداري کرده ام . جالب
اينجاست که قيمتش براي آن محل بسيار معقولانه به نظر
مي رسيد .
من فکر ميکنم
اين جا قرآني بسيار زيباست ، به خصوص قطعه کوچک مثلثي
شکل سوزندي شده اي را که به جز مواقعي که کيف باز است
، مخفي مي ماند ، بسيار دوست دارم . اين قطعه همچنين
به خاطر اينکه خارج از ديد معمول است به من لذت خاصي
مي دهد .
خوب ما اين
اقبال را داشتيم که به تعدادي از سوزندوزي هاي ترکمن
نگاهي بيندازيم ، با وجود زيبايي فوق العاده اين قطعات
البته سوالاتي نيز دربلره آنها برايمان ايجاد مي شود :
1 ) براي
سوزندوزي هاي ترکمن بر چه اساسي مي توان ويژگيهاي
قبيله اي ايجاد نمود؟ پالت رنگي ، برخي مواقع ياري
دهنده است اما نه هميشه . زمينه لباس هايي که سوزندوزي
مي شده اند شايد بر فرض هيچگاه توسط خود ترکمن ها
بافته يا رنگ نمي شده اند و رنگ هايشان به سادگي رنگ
هايي بوده که در همان زمان خاص پيش روي آنها قرار
داشته است .
2 ) اهميت
تراکم گوناگون نقوش در سوزندوزي که در کار ترکمن ها
انجام مي شود در چيست ؟ در بافته هاي پرزدار ما عموما
ً زمينه هاي وسيع و ساده را با قدمت بيشتر آنها ارتباط
مي دهيم . آيا اين امر ميتواند براي سوزندوزي هم صادق
باشد ؟
3 ) چرا
موتيف هاي به کار رفته در بافته هاي پرز دار به ندرت
بازنمودي هستند اما در سوزندوزي ها غالبا ً بازنمودي
مي باشند ؟ آيا به اين علت است که طرح ها و الگوهاي
سوزندوزي ميتوانند در ابتدا روي پس زمينه پارچه طراحي
شوند ؟ آيا صنعتگران به خصوصي که اين مرحله را در
توليد سوزندوزي ها انجام دهند، مانند آنچه در مراکز
شهري ازبکستان که " سوزني " توليد مي کرد ، وجود دارند
؟
