•
فصلنامه ياپراق / شماره
ی 29-27 /
سال 1384
ويژه
نامه ی هنرهای سنتی ترکمن ها
هنر سنتي و هنرمند امروزي
صفحه 3
يوسف قوجق / مديرمسئول
پرداختن به موضوع
هنرهاي سنتي در دنيايي كه جوامع آن ، ديگر سنتي
نيست و مدرن است و به دهكدة جهاني مي انديشد ، كاري
بس دشوار است. چاپ ويژه نامه اي در بارة هنرهاي سنتي
و انديشة حفظ و اشاعة آنها در عصر ارتباطات و ماهواره
و اينترنت ، شايد به ظاهر كاري معمولي به نظر برسد اما
بايد كه به اين كار پرداخت و آنرا توسعه داد. بايد كه
به فكر هنرمنداني باشيم كه مي آفرينند ولي مورد بي
توجهي قرار مي گيرند.
توجه و حفظ هنرهاي سنتي
به يادگار مانده از گذشتگان، كاري بسيار با ارزش است.
تمام جوامع پيشرفته و صنعتي دنيا نيز در فكر حفظ و
احيا هنرهاي سنتي خود هستند. اما حفظ اين سنت ها با
تغيير نحوه بيان مضامين و مفاهيم زندگي امروزي هيچ
منافاتي ندارد. هر دو اينها بايد هم راستا با هم و در
كنار هم حركت كنند. فرم هاي هنري ، در طول زمان تغيير
مي كنند اما تفكر و روح هنر در همه ادوار تاريخي يكسان
است. همة ما اصطلاح دستباف يا دستبافت را شنيده ايم.
زنان و دختران تركمن همچون ديگر عشاير با بافتن ،
ابزار و ساير وسايل زندگي خود را تهيه مي كرده اند و
بي آنكه نيازي به آموزش داشته باشند ، هنر سازندگي را
از نسلي به نسل ديگر منتقل مي كرده اند . خمير ماية
روح هنريشان كه از طبيعت الهام مي گيرد ، در چارچوب
محيط خانه قالب ريزي مي شده و به اين ترتيب از هنر
اصيل نياكان خود پاسداري مي كرده اند.
هنرهاي سنتي از
ديرباز در ميان تركمنها رواج داشته و با توجه به
شرايط خاص جغرافيايي از تنوع برخوردار بوده است.
هنرهاي سنتي تركمنها به گونه اي نيست كه بتوان آنها
را برشمرد اما از جملة مشهورترين آنها مي توان به
قاليبافي ، نمدمالي ، گليم ، سجادهبافي ، تهيه
پارچههاي كتاني ، زيورآلات محلي، سوزندوزي، گلدوزي،
حصير و سبد، ساخت آلاچيق ، ساخت آلات موسيقي و... اشاره
نمود.
منطقه اي كه زيستگاه
تركمنها شناخته مي شود ، از گذشته هاي دور همواره در
مسير كاروان تمدن بشري بوده و در اقصي نقاط آن آثار
فراواني از كهن ترين دوران حيات بشري موجود است. تحقيق
و تفحص هنرهاي سنتي مي تواند پشتوانه هاي فرهنگي
تركمنها باشد و چراغ روشني شود كه ما را در دهليزهاي
تنگ و تاريك تاريخ به جلو مي برد و هويت و شخصيت و
جايگاه تاريخي ما را نشان دهد.
حفظ هنرهاي گذشته و روش هاي هنر قديمي يك
روي سكه و نگاه هنرمند امروزي روي ديگر آن است. فعاليت
هيچ يك نبايد فداي بخشي ديگر شود. بايد راز و رمزهاي
نهفته در هنرهاي سنتي را سراسر
پنهان در روش
خلق آنها
حفظ
شوند تا هنرمندان نسل ها بعد بتوانند با استفاده از
اين فنون دست به خلق آثار
جديد بزنند. هنرمند هنرهاي سنتي وارد روح و جسم
طبيعت ميشود و با تغيير شكل آن به سمت متعالي
شدن حركت ميكند. گرهها ، نقوش ، طرح پرندگان و
موارد ديگر همه از طبيعت برخاسته است. براستي وضعيت
هنرهاي سنتي در عصر ارتباطات چگونه است؟ ظاهراً تمامي
تلاشها به گونه اي است كه انگار در جامعه كنوني، ما
ميخواهيم از هزارههاي قبل بگريزيم و در عالم
پيشبيني نشده آينده زندگي كنيم، اما مشكل
اينجاست كه هنوز به اين مهم پي نبردهايم كه
جامعه سنتي و مدرن با هم در تناقض نيستند.
ارزشهاي متعالي جامعه سنتي بايد به جامعه مدرن
اضافه شود.
در بارة ارزش صنايع و هنرهاي دستي و به
عبارتي سنتي ، به چند نكتة ساده اشاره مي نمايم.
عبارتي همچون آنتيك در زبان تركمني معناي «بسيار شكيل
، زيبا و جالب» را مي دهد . قيمت فرش به عمر فرش بستگي
دارد. همة چيزهاي هنري كه عمري از آن گذشته باشد ،
گران است و ارزش زيادي دارند. اين مي تواند دلايل
زيادي داشته باشد اما هر چه باشد ، تقاوت كار دست با
توليد كارخانه را هر كسي مي تواند تشخيص بدهد. همة
مردم از بين فرش دستبافت و فرش ماشيني قطعاً دستبافت
را بيشتر مي پسندند ، اما سؤال اينجاست كه چرا توجة
كمتري به اين هنرهاي سنتي مي شود؟ كوتاه سخن اينكه
هنرهاي سنتي تركمن بي توجه به آسيبهاي فراوان ، در
طول تاريخ به حيات خود ادامه دادهاست ، هر چند
كه برخي از اين هنرها در سالهاي اخير به شكل
باورنكردني از ميان رفته اند و ما ضمن اختصاص اين
شماره به هنرهاي سنتي ، سعي كرده ايم به آندسته از
هنرهايي نيز اشاره نمائيم كه از بين رفته اند و يا در
حال از بين رفتن هستند.
