پژوهشگر تاريخ: خان
گلدی اونق
روايتي در بارة پيدايش هنر كتاني بافي در بين تركمنها
هرملّتی در
تاريخ فرهنگی و اجتماعی خود جهت زينت بخشيدن به آداب و
رسوم ملّی خويش دارای دستبافت هاي ِهنری مي باشند.
مردم ترکمن برای حفظ اين آداب و رسوم و انتقال اين هنر
به نسل آينده ، روشهای ويژه ای را برگزيده اند. آنها
اين دستاوردهای تجربی خود را که در طول قرنها از طريق
فعّاليّت های اجتماعی خويش کسب کرده اند، در صنايع
هنری گوناگون بصورت قاليبافی، گليم بافی، سوزندوزی و
يا ديگر وسائل زندگی اجتماعی،
به
شکل نقش و نگارهای هماهنگ هندسی از خود به
يادگارگذاشته اند. هنر کتانی بافی نيز از جمله يکی از
آن روشهای قديمی در صنعت بافندگی و دوزندگی اقوام
ترکمن محسوب می شود. مبداء اين هنر نفيس ، به دوران
باستان بر مي گردد و در بارة پيدايش آن روايات مختلفی
در بين مردم رواج دارد. يكي از اين روايات چنين است :
در زمان های
بسيار قديم ، فرزندان پير زنی جهت مداوای بيماری مادر
پير خود در جستجوی طبيب و دارو ، بسياری از جاها را
گشته اند اما برای وي هيچ دارريی نيافته اند. روزی از
روزها پسران اين پيرزن با پيرمرد دانايی روبرو شده، با
او به مشورت پرداختند. پيرمرد دانا به پسران آن پيرزن
چنين گفته است: "اگر شما از اليافی که توسط کرمهای
ابريشم از برگ درخت توت بدست می آيد، پوشاکی بافته و
به مادرتان بپوشانيد، به زودي از اين بيماری خلاص
خواهد شد." پسران پير زن طبق مصلحت پيرمرد دانا، پيله
هايی را که بر روی برگهای درخت توت از کرمهای ابريشم
باقيمانده بود، جمع آوری کرده و الياف آنها را از هم
جدا و پارچه ای از آن درست مي کنند. از اين پارچه
بافته شده ، پوشاکی تهيه و به مادر پيرشان مي پوشانند.
مادر آنها طی چند روز پس از پوشيدن آن لباس ، از
بيماری نجات می يابد. پس از آن ، پيرزن از پسران خويش
می پرسد که چگونه او را از اين بيماری نجات داده اند؟
پسرانش موضوع را بازگو مي کنند. بعد از آن ، پير زن
از برگ همان درخت با استفاده از کرم ، موفق به دريافت
ابريشم مي گردد. او از ابريشمهای بدست آمده ، آرام
آرام به بافتن پارچه ای از آن که بعدها آنرا "کتانی"
ناميده اند، ادامه مي دهد. آنها با پوشانيدن لباسی که
از اين پارچه تهيّه شده است ، بسياری از بيماران را از
بيماريهايشان نجات مي دهند. با گذشت زمان ، با استفاده
از رنگهای طبيعی گياهان گوناگون ، پارچه های کتانی را
به رنگهای مرغوب و دلپذير رنگ آميزی کرده اند. به همين
دليل پارچه های کتانی را داروی دردها نام نهاده اند.
بعدها به کتان اين پارچه ، خطوط سفيد و زرد انداخته
اند تا از چشم زخم محفوظ دارد و آنرا "راه ترکمن" نام
نهاده اند. توليد پارچه های کتانی يکی از ثروتهای ملی
ترکمنها مي باشد.
رنگ كردن
كتاني
هنر
کتانی بافی که پيدايش آن به دورانهای بسيار قديم تاريخ
باز مي گردد ، از سوي مادران دلسوز برای نسلهای امروز
به ميراث گذاشته شده است. در حال حاضر يکی از
فعاليّتهای مهم ترکمنها ، بافتن اين نوع از پارچه های
کتانی است. رنگهای اين پارچه ها روز بروز غناي بيشتري
مي يابد. به عبارت ديگر رنگ طبيعي اين پارچه ها از
شاخه های درختان کاج، دانه های اسپند، پوست انار ،
پوست گردو ، پوست پياز و همچنين از ديگر گياهان مختلف
بدست می آيد. پارچه های کتانی پس از بافته شدن ، چنان
با اين رنگهای طبيعی رنگ آميزی شده اند که مرغوبيت و
زيبائی خاصی بدان می بخشد. چون اين رنگهای طبيعی، بدون
ترکيبات شيميائی است و پارچه ها نيز از ابريشم خالص
بافته شده اند ، براي سلامتی انسانها نيز مفيد هستند.
در روزهای داغ تابستان بدن انسان را خنک نگه مي دارند.
در هنگام زمستان نيز باعث عدم نفوذ هوای سرد شده و بدن
انسان را گرم نگه مي دارند. رنگهای طبيعی را هر چقدر
بشويند ، رنگ پس نمي دهند.
پيراهن کتانی
کتانيها با
مدل ها، نقش و نگارها و نيز تنوعي كه دارند ، با ديگر
پارچه ها و لباسها بطور آشکار متمايز ديده می شوند و
فرق دارند. بانوان مسن پيراهنهای مخصوصي از کتانيهای
جوهری به رنگ بنفش را می پوشند. دختران در تركمنستان
کتانيهای سبز، آبی و قرمز را بيشتر ترجيح مي دهند.
لباسهای قرمز کتانی را اغلب دخترانی که دم بخت هستند و
می خواهند ازدواج بکنند، می پوشند. يکی از نصايح پدران
و مادران به دختران دم بخت خود در تركمنستان در موقع
ازدواج، پوشيدن لباس کتانی قرمز می باشد. گلدوزی هائی
که بر روی لباسهای کتانی ملی ترکمن دوخته می شوند،
آرايش و جلوه آنها را دوچندان افزايش می دهند.
مادران و
بانوان تركمن در بافتن نقوش بر روي پارچه ها ، از
گلزارهای سبز صحرای ترکمن الهام گرفته اند. آنها بدون
رفتن به آموزشگاه ها ، بصورت خودجوش ، کارهای دستی و
حتی نحوه سوزندوزی را از مادران خود ياد مي گيرند.
زنان ابتدا
کرتة گلدوزی شده را مي پوشند و بعد ، همساز با آن ،
پيراهن کتانی قرمزی و خلعت قرمز رنگ را نيز مي پوشند.
دختران و بانوان تركمن در گذشته تنها کرته های گلدوزی
شدة قرمز را می پوشيده اند ولی اکنون آنها کرته های
گلدوزی شده ای را که دارای رنگهای مختلف هستند، می
پوشند. متناسب با رنگهای آنها ، خلعت پيراهنی را نيز
می پوشند. در وحله اوّل برروی پارچه ها انواع نقش
ونگارهای زيبا را رسم مي کنند. سپس آنها را گلدوزی می
کنند. اين کار تا هنگاميکه همه نقش و نگارها با
گلدوزيهای آرايش داده شده، کامل شوند، به اتمام مي
رسد. امروزه برروی کرته های قرمز ، نقشهای "چانگا،
(چنکک)" و " تگبنت، (تکبند)" را گلدوزی می کنند. جهت
يقه گذاری آن ، بايد نقش پارو انتخاب و گلدوزی بشوند.
نقش های اصلی و عمده کرته از دوران قديم باقي مانده
اند. اينکار مدّت و حوصله زيادی مي طلبد. برای اين کار
بايد ريشة آن را بدوزند. لباسي که تا آستين پرداخت شده
است ، "آراگردی" ناميده شده است. نقشها و پرداختهای
آراگردی از ايّام قديم تا به امروز مورد گلدوزی بانوان
ترکمن بوده است. بنابه سليقه ، دختران و زنان تركمن در
آن آويزه های مختلف درست مي کنند.
