•
فصلنامه ياپراق / شماره
ی 29-27 /
سال 1384
ويژه
نامه ی هنرهای سنتی ترکمن ها
بزبند
، حفاظتي براي چشم زخم
صفحه
53
ترجمه : مارال باتيروا
كودك هر جا هم كه باشد ، چشم مي خورد .
مخصوصاً در عروسي ها و جشنها ، در راه و بيراهه. شكل
كودك و حركتهاي ويژه اش همه را به خود جذب مي نمايد.
شادماني ، خوش قلبي و پاكي او ، بزرگترها را به وجد مي
آورد. اين گونه كودكان در معرض چشم و زبان هستند. به
اين خاطر وقتي كه با كودكتان به جاهايي كه ازدحام
زيادي وجود دارد مي رويد ، بهتر است حداقل به جايي از
بدنش منجوقي را كه باطل كنندة چشم زخم است ، آويزان
كنيد . بزرگسالان وقتي بچه اي بدون منجوق مي بينند ،
مي گويند: «اين بچه چقدر بامزه است ؛ كاش به جايي از
لباس بچه ، منجوق چشم را آويزان مي كرديد.» منجوق ،
بچه را از چشم زخم و زبان بد دفاع مي كند. بين مردم
تركمن از قديم الايام جواهرآلاتي كه براي محافظت از
چشم و زبان استفاده مي كنند ، شهرت زيادي دارند.
بطور كلي اكثر اين گونه جواهرات ، هدفي
دفاعي داشته اند . پس از گذشت مدت زماني ، از آنها به
عنوان زينت آلات استفاده شده است. بهر حال در دورة
كنوني ، بعضي از انواع جوهرات براي دفاع از چشم و زبان
آويزان مي شوند. برخي از آنها تومار ، داغدان ، هيكل ،
دعاچير مي باشند و به لحاظ شكل و نحوة درست كردن و نيز
نحوة استفاده ، متفاوت هستند .
يكي از جواهرات كه جهت دفاع بچه از چشم و
زبان استفاده مي شود ، «بزبند» است . «بزبند» كه بچه
ها را از شومي و بلا حفظ مي كند ، به عنوان تومار و
دعا نيز استفاده مي شده است. «بزبند» زينتي نقره اي
است . تركمنها بر اين باورند كه به بچه بايستي از سن
كودكي طلا و يا نقره آويزان كنند. به همين خاطر آن را
به شكل دايره درست مي كرده اند و در چهار طرفش حلقه
هايي براي آويختن به لباس مي گذاشته اند. در وسط «بزبند»
نيز سنگ «عقيق» مي گذاشته اند. آن سنگ باز مي شده و
داخل آن نيز سوره اي از قرآن يا دعا و تومارهاي ديگر
را مي گذاشته اند و بر اين باور بوده اند كه اينها بچه
را از شيطان و حملة جن دفاع مي كند.
در بعضي از منابع ، اطلاعاتي وجود دارد
مبني بر اينكه داخـل آن را پـر از شن مي كنند. غير از
اين ، گردن بند و بزبند تركمني را با جواهرات قرقيزي
به نام «تعنوچ» مقايسه مي كرده اند . روي بزبند اكثراً
شكلهاي گياهان كشيده مي شده است.
گاهي زرگران بزبندهايي بدون هيچ گونه زينت
و نقوش ، فقط با سنگ «عقيق» درست مي كرده اند . روي
بزبند نيز اكثراً از نقش «اثر مار» و «مرغ» استفاده مي
كرده اند.
در زمانهاي قديم ، عبادت حيوانات به دو
گروه تقسيم مي شده است : بقر (به معني خورشيد و طلا) و
مار (به معني روشني و شب ، ماه و زمين). نقش اثر مار
روي بزبند از آن زمانها با باورهاي عموم وارد شده است
. در روحنامه سردار كبيرمان سطرهاي ذيل هست :«زندگي و
كودكان و بچه هايتان را دوست داشته باشيد.» آويختن
جواهر آلات به كودكان به معناي خوشحالي از خوشبختي
آنهاست. وقتي كه جواهر آلات را به كودك مي آويزند ، او
خوشحال مي شود ؛ دنياي پاك وي پر از شادي و نشاط مي
شود. اين گونه خوشحالي نمودن كودك را به ثواب زيارت
كعبه همسان مي دانند.
بطور كلي تحقيق در بارة جوهراتي كه به
كودكان مي آويزند ، باورهاي ملت ما را روشن مي كند. به
همين خاطر در آينده مطالعه اسرار و ويژگي هاي
جوهرآلاتي كه به كودكان مي آويزند و رساندن آن مفاهيم
به مردم ، وظيفه ماست.
