هنر
پوشيدن لباس يكي از اشكال فرهنگ ملي مي باشد. در
حقيقت به لباس ملي به عنوان يكي از منابع جهت
مطالعه تاريخ و فرهنگ ملل و همچنان ارتباط آنها
با ديگر ملل نگريسته مي شود.
در
لباس تركمنهايي كه در حاشية رودخانه آمودريا يعني
در بعضي از بخشهاي استان لباب همچون سردار آ باد،
قاراشسيزليق، قالكينيش، فاراب و برخي از روستاهاي
بخش ساكار زندگي ميكنند، ويژگيهاي خاصي وجود دارد
كه در ديگر مناطق تركمنستان نميتوان مشاهده نمود.
يكي
از اين پوشش هاي ويژه ، لچكي است كه زنان به سر
ميكنند. لچك نوعي پوشش است كه با در نظر گرفتن
خصوصيات سني، وضعيت اجتماعي زنان و خدماتي كه
آنها به عنوان مادر انجام داده اند و به مناسبت
مادر بزرگ شدن، بر سر گذاشته ميشود.
هر
مادر به هنگام تولد نوهاش لچك انداختن به سر دختر
خود را به اين معني كه «دخترم ؛ رسيدن به مادربزرگی
براي تو ميسر شد» براي خود وظيفهاي مقدس
ميدانسته است. بعضي از مادرها پس از آنكه تولد
اولين فرزند دخترش و يا تولد چند فرزندش ، لچك بر
سر او كرده و آرزو ميكردهاند كه مادربزرگي نوه
دار و نبيره دار شود. هر مادر از اينكه نتواند بر
سر دخترش لچك بگذارد و با اين نقيصه از دنيا برود
، بسيار ترسيده است.
چنانچه مادري قبل از رسيدن دخترش به سن لچك سر
كردن فوت كند ، زني از نزديكترين بستگان وي لچك بر
سر او كرده است . چنانچه مادري قبل از اينكه به
دخترش لچك سر كند فوت ميكرد ، در اين صورت اين
لچك را سه دفعه به پيشاني جسد مادر كشيده و بر سر
دخترش ميگذاشتهاند. اين مراسم به معني اين است
كه مادر در آن دنيا بدهكار نباشد و نيز به نشانة
اينكه مادر وظيفة خود را در اين دنيا انجام داده ،
صورت ميگرفته است.
اگر
شوهر زني كه هنوز لچك سرنكرده ، فوت مينمود ، زن
متوفي به معناي وفاداري به همسرش ، قبل از اينكه
جسد همسر از خانه بيرون آورده شود ، لچك به سر
ميكرده است.
«لچك
اسگي» را فقط زنان سالخورده بر سر ميكردهاند.
آندسته از زناني كه لچك را در زماني كه عروسي جوان
بودهاند بر سر كردهاند ، آن را به عنوان لباسي
مقدس تا رسيدن به سن سالخوردگي در صندوق نگه
ميداشتهاند. در بين انواع لباسها ، لچك نشانة
عفت ، خردمندي و كرامت محسوب ميشده است.
«لچك
اسگي» عبارت «سالخوردگي سعادتمند» را به ذهن
متبادر ميسازد. «لچك اسگي» قطعه پارچه 5/1 الي 3
متري است (اندازه ها در مناطق مختلف تفاوت دارد)
كه معمولاً به رنگ سفيد است ، دوخته شده و دو گوشة
آن متصل به هم دوخته ميشود. در سمت رويي آن ،
تكهاي پارچه دوخته ميشود كه شكل ناموزوني به آن
ميدهد. لچك بر روي سر انداخته ميشود. بخش عقبي
آن «خالاكا» ناميده ميشود و آن به شكل سه گوش ،
پشت را ميپوشاند. بخش جلوي لچك «قاماقشا» ناميده
ميشود و آن از بخش عقبي كوتاهتر است. نصف آن
شانههاي زن را ميپوشاند و نصف ديگر نيز از بالاي
گوش ، فاصلة بين چانه تا سينه را ميپوشاند. فقط
صورت زن نمايان ميماند. جهت محكم كردن بالاي لچك
، در بعضي از مناطق روسري و در برخي مناطق ديگر
عرقچين و يا «كولته پوشك»
(1)
را به
سر مي گذارند. جهت محكم شدن «كولته پوشك» با لچك
بر روي سر ، زنها ابتدا سر خود را با روسري كوچكي
محكم مي بندند سپس به نشانة سالخوردگي و مادربزرگ
بودن ، روسري بزرگي را بر سر ميكنند.
هر
مادري بعد از اينكه دخترش به سن پختگي رسيد و
خانواده تشكيل داد ، به اين فكر ميافتد به دخترش
لچك بپوشاند. اودر ابتدا براي به سر كردن لچك
رضايت دخترش را ميگيرد و بعد از آن شروع به دوختن
لچك ميكند. اين كار بسيار پر مسئوليت است. وي
ابتدا پارچة نازك و سفيد رنگ مخصوص لچك به اندازة
5/1 متر (در بعضي از مناطق 3 متر) را تهيه ميكند.
سپس براي اينكه لچك زيبا و درخشنده شود ، براي
دوختن «كولته پوشك» پارچة مخملي به اندازة 5/0 متر
نيز تهيه ميكند. بعد از اينكه لچك و كولته پوشك
دوخته شد ، جهت محكم كردن آن بر روي سر ، زيباترين
روسري كوچك را انتخاب ميكند. به هنگام انتخاب
روسري بزرگ كه نشانة مادربزرگي محسوب ميشود، اگر
دخترش يك عروس جوان باشد ، روسري رنگيِ زيبا و اگر
در آن زمان دخترش يك خانم سالخورده باشد روسري اي
را براي دخترش انتخاب ميكند كه رنگ سفيدش بيشتر
از رنگهاي ديگر باشد. بعد از آماده شدن اين امور ،
به تدارك جشن مشغول ميشوند.
جشن
لچك مي تواند هم به شكلي جداگانه و يا همزمان با
ساير مناسبات خانوادگي برگزار شود. اين مناسبت ها
مي تواند تولد نوه (دختر يا پسر) ، جشن ختنه پسرش،
جشن پايان خدمت نظام وظيفة پسر يا جشن ازدواج دختر
و يا پسر باشد.
مادر
همزمان ميتوانسته به چند دختر خود كه زمان لچك به
سر نمودن آنها فرا رسيده است ، لچك سركند. همچنين
وي ميتواند لچك را در منزل دخترش بر سر وي كند و
جشن لچك را همانجا برگزار نمايد. اگر وي همزمان
ميخواسته به چند نفر از دختران خود لچك سر نمايد
، در اين صورت جشن لچك را در منزل خود به طور
گسترده برگزار ميكرده است.
مادر
، دختري را كه لچك بر سرش ميگذارد و ديگر اعضاي
خانواده را از تصميمي كه گرفته ، مطلع مينمايد.
بعد از مشورت خانوادگي و هماهنگيهاي لازم در مورد
روز برگزاري جشن، تعداد مدعوين، غذايي كه بايد
پخته شود، نوازنده اي كه به جشن دعوت خواهد شد و
ساير موارد مربوطه، تدارك براي برگزاري جشن آغاز
ميشود. تمامي اقوام ، خويشان و همسايگان براي
شركت در اين جشن دعوت ميشدهاند. يك روز مانده به
روز برگزاري جشن ، نان فطير پخته ميشود و
همسايگان نيز در اين كار كمك ميكنند. در روز
برگزاري جشن ، در خانهاي كه در آن جشن گرفته
ميشود از صبح زود ديگها را برپا نموده ، فرشها
را پهن ميكنند. براي جشن لچك غالباً « آق قويون»
(گوسفند سفيد) ذبح ميشود. اين ، نماد سعادتمندي
است و نيز معناي آرزوي عمر طولاني (تا سپيدي تمامي
موهاي سر) را ميدهد. پختن غذا اين گونه است كه
ابتدا شير برنج يا آش رشته را آماده ميكنند.
در
جشن لچك بستگان نزديك و غالباً نيز زنان حضور
مييابند. مهمانان جشن لچك را تبريك ميگويند.
ميزبان با بيان اين عبارت كه «نصيب شما هم شود!»
از مهمانان پذيرايي ميكند. هر كدام از خانمهايي
كه در جشن لچك شركت ميكنند به زني كه بايد لچك به
نمايد ، كادويي را تقديم ميكنند. براي اينكه جشن
توأم با شادي و مسرت برگزار شود ، مجريان هنرمند،
نوازندگان مشهور و آشپزهاي ماهر دعوت ميشوند.
جشن
به دو قسمت تقسيم ميشود. قسمت اول مربوط به مراسم
لچك به سر كردن است. در اين قسمت ، چيزهايي كه
مادر براي دخترش تهيه ديده است ، در حضور خانمها
از جمله بستگان، دوستان و همسايگان همراه با رقص و
ترانه به دختر تقديم ميشود. ابتدا موهاي زني را
كه قرار است لچك به سرش نمايند ، با زيبايي شانه
ميزنند و گيسوهايش را ميبافند. سپس در وسط اتاق
فرش را پهن كرده و روي آن لحافي از جنس مخمل را
ميگسترانند. اين كار به اين نيت كه راه مادر
بزرگي شايسته و نرم باشد ، صورت ميگيرد. زن روي
لحاف ميايستد و مادرش با شكوه و عظمت شروع به
گذاشتن لچك بر روي سر دخترش مينمايد. قبل از
سركردن لچك يكي از سالخورده ترين خانم از بستگان
اين خانواده در حضور جمع ، سه بار رضايتش در بارة
لچك سر كردن را ميپرسد. زني كه لچك به سر ميكند
، قول ميدهد كه شايستة اين درجه بزرگ خواهد بود.
مادر با حرفهاي ذيل شروع به لچك سر كردن ميكند:
«بسم لله، لچكي كه بر سر دخترم ميگذارم ، قبول
باشد ؛ در پيشگاه خداوند و بندة خداوند شرمنده
نباشد. آمين!» صورت زني كه لچك سر ميكند ، بايد
به سمت قبله باشد. بعد از سركردن لچك ، روسري
بزرگي كه مادرش تهيه كرده ، به وي پوشانده ميشود.
بعد
از اين مراسم ، قسمت اصلي جشن شروع ميشود كه توأم
با مزاح است و اشعار آميخته با طنز و نيز ترانه ها
خوانده ميشود. در آخر هر بند ترانه ها يا اشعار
خنده دار ، نام يكي از حاضرين گفته ميشود و زني
كه لچك به سر كرده ، به نامبرده تعظيم و به نشانة
احترام ، سلام «مادربزرگانه» به او ميدهد. وي اين
سلام را به مادر ، پدر، خواهران و برادران ،
بستگان و همسايگان نزديك ، دوستان ، همكاران ،
نوازندگان و آشپزها نيز ميدهد. شخصي كه آن سلام
را ميپذيرد ، هدية خود را به زني كه لچك به سر
كرده ، تقديم ميكند.
در
آخر مراسم ، در حق ميزبان دعاي خير خوانده ميشود
:« بسم لله، خدايا به پيرمردها و پيرزنها گوهر
ايمان و نيرو و توان ، به جوانان دانايي و خردمندي
و سلامتي بده! لچكي كه به سركرده اي مبارك باشد و
اينگونه جشنها نصيب همة ما شود!». ميزبان زحمات و
هداياي مهمانان را در جشنهاي آنها جبران ميكند.
جناب
آقاي صفرمراد تركمن باشي اولين رئيس جمهور مادام
العمر تركمنستان مستقل و بيطرف و سردار كبير
تركمنها ، آداب و رسوم ملي را به تركمنها باز
گردانده و در ميان آنها سنت لچك به سر كردن را نيز
احيا نمود بطوري كه در حال حاضر جشن لچك در كمال
شادي و مسرت برگزار ميشود.
