نگاهي گذرا به هنر موسيقي تركمن‌هاي ايران / فصلنامه ياپراق / سال پنجم / شماره 20 / زمستان 1381

فصلنامه ي فرهنگي ، ادبي و اجتماعي تركمنهاي ايران

در باره ي فصلنامه

• صفحه ي اصلي

• در باره ي فصلنامه

• در باره ي هيأت تحريريه

آرشيو

ارتباطات

• وبسايت ها

روزي يك ضرب المثل

• نگاهي گذرا به هنر موسيقي تركمن‌هاي ايران

فصلنامه ياپراق /سال پنجم / شماره 20/ زمستان 1381

نگاهي گذرا به هنر موسيقي تركمن‌هاي ايران

ص 31-30

نياز دردي قوجقي

قبل از الحاق تركمنستان به شوروي سابق، مردم از تركمن‌صحراي ايران به طور آزادانه با اين كشور رفت و آمد داشتند. در ميان تركمن‌هاي ايران نيز همچون تركمنستان موسيقي برگرفته از موسيقي مردمي بود كه با اندكي تأمل مي‌توان به ارزش‌گذاري و ارزش‌پذيري آن واقف شد.

از قديمي‌ترين بخشي‌ها مي‌توان از «چاودير كؤر» نام برد كه در اواخر حكومت قاجار زندگي مي‌كرده است. هنرمندي از طايفه «ديه‌جي» بود كه با وجود كوري دو چشمش در عروسي‌هاي تركمنستان نيز آواز مي‌خواند. اين هنرمند به نوبة خود، موسيقي تركمن را احيا نمود و ساز «كبدري» (كبوتر) توسط وي تكميل شد. آواز «خديجه» با مضمون ذيل از وي است:

ياتيرديم ياتيرديم دانگ سحري

تيسگينيپ توُردوُم جانگ سسينه ⁽¹⁾

ترجمه: به هنگام سحر به صداي زنگوله‌ي زلف يار از خواب برجستم.

اين استاد نابينا، دهها آواز و ساز تركمني را احياء و تكميل نمود. بيشتر آوازهاي وي به علت مكتوب نشدن از بين رفته است.

بعد از روي كار آمدن حكومت كمونيستي شوروي در زمان رضا‌خان خوانندگان با ارزشي چون «وِليم كؤر»، «چالمان باغشي» «سبحان باغشي» و غيره به ايران مهاجرت كردند. از خواننده‌هاي بومي ايراني تركمن، «مأمي باغشي» از طايفة بداق بودكه «دستان باغشي» لقب گرفت. او راوي خوبي بود. تمام اشعار و داستانهاي «گؤراوغلي» (كراوغلي)، «حويرلقا و همرا»، «صاياد و همرا»، «شاصنم و غريب»، «زهره و طاهر» و آواز معروف «تويونگ قوتلي بولسون نازدوردي ملا» (اي نازدوردي ملا! جشن عروسي‌ات مبارك‌باد) و غيره را با ساز و آواز مي‌خواند و روايت مي‌كرد. ديگر بخشي‌ها به ترتيب عبارت بودند از: «قوجه باغشي»، «عاشر باغشي»، «قليچ‌جان باغشي»، «آغاجيق مختوم»، «قوتورجه باغشي»، «استاد نظرلي محجوبي»، «قزاق پانگ»، «خوجه باغشي»، «ارازكلته قيجاقچي»، «اراز مراد آرخي»، «ديني گركزي»، «برادران كوچك‌نژاد»، «ارازمحمد باخوشي»، «عاشرگلدي گركزي»، «دوردي طريك» و غيره⁽⁴⁾. اين نوازندگان و خوانندگان در دورة پيش از انقلاب اسلامي در اكثر عروسي‌ها، آواز و موسيقي اجرا مي‌نمودند.

موسيقي در انحصار نوازندگان فوق بود و جوانان انگيزة يادگيري موسيقي تركمني را نداشتند و كمتر از موسيقي تركمني مي‌دانستند. كمتر كسي بود كه به آواز موسيقي تركمني گوش بسپارد و ارزش آن را بپذيرد. اكثر خوانندگان و نوازندگان مقلد موسيقي تركمنستان بودند و حتي برخي از آنان با ساز سنتي دوتار، آوازهاي مبتذل مي‌خواندند.

بعد از انقلاب اسلامي به پشتوانه فرهنگي انقلاب، موسيقي در تركمن‌صحراي ايران احيا گرديد و اكثر جوانان علاقمندبه موسيقي به يادگيري آواز و همچنين نوازندگي دوتار، پيانو، كمانچه، آكاردئون، قره‌ني و ويلون پرداختند. از معروف‌ترين آنان مي‌توان از دكتر مجيد تكه، دكتر رحيم يمرلي، رجب راوشي، آنه‌بردي وجداني، يوسف ديبايي، احمد ديبايي، ارازمحمد شيرمحمدلي، عبدالمناف آهنگري، غفور قوجقي و ديگران نام برد. در اين برهه، موسيقي از ارزش خاصي برخوردار شد و از حالت تقليدي بيرون براي اولين بار در سال 1361 گروه موسيقي تركمني «آزادي» به صورت رسمي پايه‌گذاري گرديد و در سال 1364 در اولين جشنواره موسيقي دهه فجر در تهران شركت كرد. داوري اين جشنواره به عهدة استاداني همچون مرحوم محمد تقي مسعوديه، مرحوم مرتضي حنانه و شاهين فرهت و … بود. نوازندگان اين گروه در آن سال عبارت بودند از: 1- دكتر مجيد تكه (نوازنده دوتار و رهبر گروه) 2- رجب محمد راوشي (نوازنده دوتار) 3- يوسف ديبايي (نوازنده كمانچه) 4- اراز محمد شيرمحمدلي (خواننده آواز) 5- غفور قوجقي (خواننده آواز) 6-نيازدوردي قوجقي (سرپرست گروه).

در آن سال گروه «آزادي» در جشنواره موسيقي مقام اول كشوري را كسب كرد. از اولين جشنواره موسيقي تا زمان حال سالانه گروه‌هاي موسيقي مختلفي از گنبدكاووس، بندرتركمن و ساير نواحي تركمن‌صحرا در جشنواره موسيقي شركت مي‌كنند و هر سال در گروه‌نوازي، تك‌نوازي و خوانندگي آواز مقام‌هاي اول و ديپلم افتخار كسب مي‌كنند. از جمله اين هنرمندان نوازنده دوتار مي‌توان از آقايان «منصور صبوحي» و «ابراهيم جرجاني» نام برد.

استاد نوازنده و خواننده معاصر «آنه بردي وجداني» براي آهنگ‌هاي سنتي و كلاسيك و آهنگ‌هاي مدرنِ روز، حدود 40 آهنگ ساخته است. اين يك ابداع جديد و به دور از تقليد بود. انتظار مي‌رود كه در آينده جامعه موسيقي تركمن صحرا از اين استاد گرانقدر تقدير به عمل آورد.

در تمام عروسي‌هاي بعد از انقلاب، بخشيها آواز مي‌خواندند. اي بسا يك بخشي، يك هفته تمام، هر شب برنامه اجرا مي‌كرد. به تدريج اين كار براي آنان حرفه و شغلي گشت. بخشي، وقتي بخشي خوبي است كه با حس آواز بخواند و ساز بزند. بخشي كه هر شب در شهر و روستا آواز مي‌خواند، كم‌كم حس هنري خود را از دست مي‌دهد و بعضي از اطرافيان نادان براي ايجاد حس كاذب، او را به سوي اعتياد مي‌كشانند. البته هستند بخشي‌هايي كه هنوز هم سالم هستند و به سمت اعتياد كشيده نشده‌اند.

در زمان حال اكثر عروسي‌ها موسيقي به صورت جاز و ارگ الكتريكي است كه توسط خوانندگان جوان اجرا مي‌گردد. اكثر آنان به تقليد از جاز تركمنستان و «شو‌»هاي مبتذل خوانندگان تركيه برنامه اجرا مي‌كنند. البته در بعضي از عروسي‌هاي شهر و روستا، خوانندگان و نوازندگان سنتي آواز مي‌خوانند كه تعداد آنها رو به كاهش است.

در صدا و سيماي مركز گرگان نيز گروه جديد موسيقي كلاسيك به نام «گروه نو» تشكيل گرديده است كه از نوازندگان جوان و برتر موسيقي تركمني از قبيل يوسف ديبايي، آنه‌بردي وجداني، تاجي پيكر و . . . در آن فعاليت مي‌كنند و اين بسيار حائز اهميت است.

خوشبختانه در اين گروه تمام آوازهاي سنتي احيا گرديده و شعرهاي شاعران كلاسيك با ساز و آهنگ جديد و غير مبتذل اجرا مي‌گردد. همچنين از شعر شاعران معاصر همچون مرحوم «ارازمحمد شاعري» متخلص به «آرام»، «ستار سوقي» متخلص به «ساوچي»، «عيدمحمد اونق»، «قربانگلدي آهونبر»، «شير محمد شيرآماني» و «جمشيد فضلي» و سايرين استفاده مي‌گردد.

اشعار مربوط به انقلاب اسلامي ايران، اشعار ضد امپرياليستي و دفاع مقدس، شهيدان جنگ و ساير مسائل اجتماعي مي‌باشد. اساس اين گروه در اوايل انقلاب اسلامي توسط آقايان «آنه‌بردي وجداني»، «يوسف ديبايي»، «اراز محمد شير‌محمدلي»، «جمشيد فضلي»، «كاكا شيرواني»، «مسعود مساوات» و مرحوم «منصور پناهي» پايه‌ريزي گرديد.⁽³⁾

در زمان حال نمي‌توان از رشد موسيقي مدرن جلوگيري كرد. موسيقي سنتي، كلاسيك، جاز تركمن، با هر دستگاهي كه اجرا مي‌كنند، بايد آهنگي موزون و اشعاري با ارزش و گوناگون داشته باشند كه بتوانند فضا و مفهوم ارزش‌هاي واقعي جامعه را بيان كنند. نبايد جلوي جوان‌ترها را گرفت، بلكه آنان را تشويق و هدايت به سوي موسيقي ارزشي نمود.

«. . . بعد از انقلاب اسلامي رفته رفته ذهنيت مردم نسبت به موسيقي تغيير كرد. همچنان كه در زمينه‌هاي شعر، داستان، رمان و فيلم سينمايي، تغييرات بنيادي صورت گرفته و جنبه‌هاي سطحي و مبتذل آن به دور ريخته شد. در موسيقي ما به نقطه‌اي رسيده‌ايم كه مردم را براي شنيدن آثار ارزشمند آماده مي‌بينيم. نتيجه آن كه علاقه مردم نسبت به موسيقي با يك چرخش از شكل مبتذل به سوي موسيقي اصيل و سالم گام برمي‌دارد».⁽⁴⁾

پي‌نوشت‌ها

1- مصاحبه با استاد آنه‌بردي وجداني، بخشي‌تركمن، مهر‌ماه 1379. 2- مصاحبه با استاد نظرلي محجوبي (مشهورترين بخشي‌ تركمن‌هاي ايران)، پائيز 1364. 3-مصاحبه با يوسف ديبايي، مهرماه 1379. 4- مجلة آگاهي‌نامه، شماره 2، سومين جشنواره سرود و آهنگهاي انقلابي، بهمن‌ماه 1366.

بازگشت به فهرست مطالب اين شماره