درآمدي بر مردم‌شناسي موسيقي تركمن / فصلنامه ياپراق / سال پنجم / شماره 20 / زمستان 1381

فصلنامه ي فرهنگي ، ادبي و اجتماعي تركمنهاي ايران

در باره ي فصلنامه

• صفحه ي اصلي

• در باره ي فصلنامه

• در باره ي هيأت تحريريه

آرشيو

ارتباطات

• وبسايت ها

روزي يك ضرب المثل

• درآمدي بر مردم‌شناسي موسيقي تركمن

فصلنامه ياپراق /سال پنجم / شماره 20/ زمستان 1381

درآمدي بر مردم‌شناسي موسيقي تركمن

ص 29-24

كمال‌الدين نديمي

اشاره:

لازم به ذكر است اين پژوهش در مركز آموزش دوره هاي كارشناسي ارشد تهران در سال 1375 در سمينار مردم شناسي ارايه گرديد و نسخه‌هايي از آن در دست علاقمندان قرار گرفت. در ضمن از همگي كساني كه در بخش‌هاي ميداني اين پژوهش به پژوهشگر ياري رسانيده‌اند قدرداني مي‌گردد.

نگاهي گذرا بر پيدايش موسيقي در جوامع بشري

تاثير موسيقي، سراسر جهان ديروز و امروز را درنورديده است. در گذر سده‌ها، بشر همواره با موسيقي خو گرفته است. انسان‌هاي نخستين در هنگام شكار يا كار، هماهنگ با حركات بدن آوازهايي مي‌خواندند. در هنگام جنگ سرودهاي حماسي مي‌سرودند، و هنگام پيروزي در كارهاي مهم، شادي خود را با آواز نمايان مي‌ساختند. نخست اين آواز و پايكوبي با كوبيدن دو قطعه سنگ به يكديگر همراه مي‌شد.

بعدها انسان دريافت كه هر چيز آواي ويژه‌اي دارد. او پي برد كه زه كمانش پس از كشيدن و رها شدن، صداي خوشايندي فراهم مي‌كند، او پي برد كه تنه‌ي تو‌خالي درخت، صدايي طنين‌دار دارد. اين چيزهاي ساده. انسان را به انديشه‌ي ساختن ابزارهاي موسيقي انداخت. زه تبديل به سيم وتار ابزار موسيقي شد، پس از آن دريافتند كه سيم ها با كلفتي و درازاي گوناگون صداهاي مختلفي ايجاد مي‌كنند. انسان‌ها با درهم آميزي سيم‌هاي گوناگون توانستند، تنبوره‌، بربط، تار، سه‌تار و كمانچه بسازند. با پيشرفت بشر، سازهاو ابزارهاي موسيقي نويني به وجود آمدند. به تدريج نواي آهنگ‌ها و چگونگي آواز خواندن بسته به موقعيت فرهنگ هر ملتي ريخت و يژه‌ي خود را يافت. بدين گونه در گذر روزگاران، انسان‌ها انديشه‌هاو احساسات خود را به وسيله‌ي موسيقي بازگو كرده‌اند.⁽¹⁾

بررسي فرهنگ مادي موسيقي سنتي تركمن

از ديدگاه مردم‌شناسي موسيقي، قبل از اينكه به بررسي ويژگي‌هاي موسيقي و نقش و تأثير آن در فرهنگ معنوي يك قوم پرداخته شود، نخست فرهنگ مادي موسيقي و ابزارهايي كه اصوات موسيقي از آن به وجود مي‌آيد، مورد بررسي قرار مي‌گيرد. از اين روي نخست به چگونگي پيدايش و شكل‌بندي ابزارها و سازهاي تركمن پرداخته مي‌شود.

درباره پيشينه‌ي ساز و آواز تركمن‌ها، دانسته‌هاي اندكي در دست است. آگاهي ما درباره‌ي گذشته موسيقي اين قوم از برخي متون پراكنده‌ي تاريخي و سفرنامه‌هاي جهانگردان آشكار مي‌شود، بنا به برخي متون تاريخي «در پايان سده ششم و آغاز سده هفتم ميلادي – پايانه‌ي دوره‌ي ساساني- گروهي از نوازندگان سمرقند و بخارا و كاشغر و تورفان در دربار چين به كار گماشته شدند و نوازنده‌اي تركمن به نام «كوشا» يا «قوشا» بربط تركمني (باربيوت. باربيتوس به يوناني به پيدپه به چيني) را به همراه خود به چين آورد.⁽²⁾

«دوتار» يا به اصطلاحي «تامديرا»، «تنبوره» مهم‌ترين ابزارهاي موسيقي تركمن‌ها مي‌باشد. از ديگر ابزارهاي موسيقي تركمن مي‌توان به ني و زنبورك اشاره كرد. ني يا «توتيك» خود به دو بخش «داش توتيك» (ني سنگي) و «قارقي توتيك» (ني معمولي) كه ميان ديگر چوپانان ميهنمان هم كاربرد دارد. «قوپوز» (زنبورك) سازي است كه از دو كاسه‌ي كوچك و يك دسته‌ي چوبي و دو رشته تار تشكيل شده و صدايي شبيه به صداي زنبور دارد. اين ساز بيشتر در هند متداول بوده است.⁽³⁾

كمانچه «قيجاق»

اين ابزار موسيقي در روزگار ساسانيان «قيجاق» نام گرفته، و در روزگار قاجاريه اولين بار درتركمنستان رايج شده است. در روزگار ناصرالدين شاه (حدود نيمه دوم قرن نوزدهم ميلادي)، آن را شخصي كُرد تبار به نام «علي سعيد» به ميان تركمن‌ها آورده است. قيجاق «بين 700 تا 800 ميلي متر درازا دارد كه به بخش گردي به اندازه نارگيل پيوند يافته است. تارهاي آن از يال اسب درست شده است.⁽⁴⁾ نخست سيم‌هاي آن ابريشمي بوده، ولي اكنون از سيم‌هاي ماندولين استفاده مي‌شود. شمار سيمهاي كمانچه چهار عدد است. كاسه‌اش از چوب و صفحه آن از پوست است كه ميان آن كلفت‌تر از ديگر بخش‌هاست و خرك آن از چوب عناب و دسته آن مخروطي شكل مي باشد.⁽⁵⁾

دوتار «تامديرا» يا «تنبوره»

درباره‌ي ريشه‌ي پيدايش «دوتار» نوشته‌هاي مستند، بسيار اندك بوده و آگاهي‌هاي درستي در دست نيست، ولي در بررسي اوراق تاريخي بنا به روايتي، پيشينه‌ي آن «به بيش از شش‌هزار سال مي‌رسد . . . در ايران كهن و بيشتر ملت‌هاي خاور زمين، تنبوره در بسياري از مراحل براي خود جايگاهي داشته است . . . باستان‌شناسان در پيرامون آرامگاه حضرت دانيال نبي واقع در شوش، هنگام حفاري تنديس دو مرد را به دست آورده‌اند كه هر كدام سازي در دست داشته‌اند كه در دست يكي از آنها «تنبوره» و در دست ديگر «بربط» ديده مي‌شد. باستان‌شناسان پيشينه‌ي اين اثر ارزشمند تاريخي را پيش از ظهور حضرت موسي (ع) يا به روايتي سه تا چهار هزار سال پيش از زايش مسيح بازگو كرده‌اند.^(6)‑

«هنري جورج فارمر» در كتاب نامدارش «تاريخ موسيقي خاور زمين» بنا به استناد منابع عربي تنبوره «دوتار» را از آنِ مردم سِدوم (لوط) مي‌داند، هر چند كه متون ديگر، آن را «بسايي» مي‌دانند.⁽⁷⁾

سده‌ها پيش از ظهور اسلام، ملت‌ها و اقوام ياد شده و ديگران در مراسم مذهبي، جشن‌ها، پيشواز از بزرگان و مقامات معنوي نيز براي تهييج سپاه و ترويج آيين جوانمردي و بيدار نمودن وجدان افراد و تشويق مردم به پرداختن به درون خود تنبوره را به كار مي‌بردند.⁽⁸⁾

بر پايه‌ي روايات اسلامي آن را نخستين بار يكي از پيروان حضرت علي (ع) به نام «بابا قنبر» ساخته است؟! «. . . فارابي به تفصيل از دو گونه تنبوره سخن مي‌گويد و آن‌ها را بازگو مي‌كند. يكي تنبوره قديمي روزگار جاهلي به نام تنبوره الميزاني است كه در اين زمان تنبوره البغدادي ناميده مي‌شده و ديگري تنبوره الخراساني است كه بر پايه‌ي فاصله‌ها دوليما و يك كوما، زه‌بندي (پرده‌بندي) مي‌شده است. در اين زمان، از هر دو گونه‌ي ياد شده، در سوريه يافت مي‌شده است. اما فارابي مي‌گويد در بغداد و نواحي غربي و مركزي آن بيشتر گونه نخست معمول بوده است، در حالي كه تنبور گونه‌ي دوم به خراسان و نواحي واقع در شرق و شمال آن اختصاص داشته است.⁽¹⁰⁾

براي پي بردن به حضور تنبوره در بخش‌هاي گوناگون ايران، كافيست به موسيقي اقوام باشنده در اين سرزمين نگاه شود كه در اين صورت نتيجه‌ي آشكار آن، نمودار گستردگي قلمرو تنبوره در ايران خواهد بود. در جاهايي مانند خراسان و بيشتر جاهاي پيرامون آن و مرز ميان خراسان و درياي خزر، در ميان قبيله‌هاي تركمن تنبوره رواج فراوان دارد.⁽¹¹⁾

ساختمان و اجزاي دوتار

دوتار به روي هم از بخش‌هاي زير تشكيل شده است: 1-كاسه «كاسه» 2-دسته «ساپ» 3-صفحه «قاپاق» 4-پرده «پرده» 5-گوشي‌ها «قولاق» 6- سيم گير «بوينوز» 7-خرك روي دسته «شيطان اِشك» 8- سيم «تار» 9- خرك روي صفحه «اِشِك»

براي ساخت كاسه و صفحه از چوب درخت توت، براي ساختن دسته از چوب درخت زردآلو «اريك»، براي ساختن گوشي‌ها از مفتول برنجي، براي ساختن پرده‌ها از سيم‌هاي مفتولي، براي ساختن خرك روي صفحه از چوب درخت توت و يا گردو، براي ساختن خرك روي دسته و سيم‌گير ازشاخ استفاده مي‌شود.

اسامي پرده‌هاي دوتار

پرده‌هاي دوتار، هر يك آهنگ ويژه‌اي مي‌سازد. اين پرده‌ها بر روي هم از پشت سر هم آمدن سيزده پرده تشكيل يافته است. نام‌هاي پرده‌ها به ترتيب از بالا به پايين عبارتند از:

1-باش پرده 2- نوايي پرده 3- يوقارقي آچيق پرده 4- يوقارقي قيامت پرده 5-بأّش پرده 6-گنگزِو پرده 7-آشاقي آچيق پرده 8-تركمن پرده 9-اوغورجا پرده 10-گؤني پرده 11-آشاقي قيامت پرده 12-كيچي شيروان پرده 13-اولي شيروان پرده.

بررسي فرهنگ معنوي موسيقي سُنتي تركمن

نگاهي گذرا بر پيشينه‌ي تاريخي موسيقي سنتي تركمن

در روزگار آق‌قويونلو‌ها (روزگار فرمانروايي تركمن‌ها)، و با پشتيباني سلجوقيان و غزنويان موسيقي تركمن در اوج و شكوفايي قرار گرفت و تاثير آن به سرزمين‌هاي گوناگون از جمله حلب، ديار بكر، شيروان، گنجه، بخشي از ارمنستان، گرجستان و آذربايجان موثر افتاد. بيشتر آثار آدبي پربار چون (دده قورقوت)، (كور اوغلي)، (زهره و طاهر)، (شا‌ه صنم – غريب)، (حويرليقّا – همراه)، (صاياد – همرا)، (يوسف – احمد) همگي در اين روزگار در شكل ادبيات شفاهي (عامه) به وجود آمدند كه به دست باغشي‌ها (اوزان) يعني (نوازندگان) به ترانه تبديل شده و به دي