فصلنامه ياپراق / سال پنجم / شماره ي 19 / پائيز 1381

توانهاي محيطي شهرستان تركمن

ص 10-7

احمد زنگانه (عضو هيئت علمي دانشگاه تربيت معلم)

مقدمه

هر سرزميني در مرحله‌ نخست به اعتبار توانها و موهبتهاي طبيعي‌اش، پايداري و بقاي ساكنين خود را تضمين مي‌كند(1)

هدف از مطالعات جغرافيايي دست يافتن به شناخت پايه‌اي از محيط است كه بستر وميدان عمل تمام فعاليتهاي انساني به شمار مي‌آيد. انجام مطالعات پايه‌اي از اين نظر حائز اهميت است كه محيط جغرافيايي، به ويژه بستر طبيعي آن، پهنه تمامي كنشهاي حاصل از پديده‌هاي مستقر در سطح زمين مي‌باشد.

شناخت خصوصيات جغرافيايي محيط از لحاظ طبيعي و اجتماعي و اقتصادي آن از يك طرف مي‌تواند موجب وسعت بينش و معرفت از محيط گشته و از طرف ديگر امكان هر گونه حركت سنجيده و انديشيده را در محيط از سوي انسان در قالب يك سيستم منظم فراهم سازد بنابراين شناخت اجزاء، عناصر و عوامل سازنده و موثر در محيط، لازمه و پيش شرط هر گونه حركت انديشيده از طرف انسان است، كه براي اعمال مديريت بر محيط و در محيط صورت مي‌گيرد(2)

اين مقاله به دنبال شناخت توانهاي محيطي شهرستان تركمن است و سعي دارد پيوندهاي محيط طبيعي را با توسعه پايدار در آينده‌ي منطقه گوشزد نمايد. از اين رو موقعيت جغرافيايي شهرستان تركمن و توانهاي محيطي آن در راستاي درك توان محيط در پيوند با توسعه پايدار اين شهرستان مورد بررسي قرار مي‌دهيم:

1-       موقع رياضي، حدود، وسعت شهرستان:

موقعيت به طور كلي بيانگر وضعيت خاص يك محل در سطح زمين است و مفاهيم گوناگوني دارد. اما  معمولاً از موقعيت مطلق يا موقعيت نسبي سخن گفته مي‌شود. موقعيت مطلق مفهوم رايج موقعيت است كه بر اساس طول و عرض جغرافيايي مشخص مي‌شود. در مقابل موقعيت نسبي كه در اينجا مورد تاكيد است بر اساس ويژگيهاي خاص طبيعي (توپوگرافي، صنايع معدني و …) يا بر مبناي روابط بيروني واحدهاي سكونت گاهي مشخص مي‌شود و به ترتيب موقعيت طبيعي (موقعيت جغرافيايي) و موقعيت كاركردي را شكل مي‌دهد(3).

شهرستان تركمن در عرض َ50 ْ36 تا َ20 ْ37 و طول شرقي ْ54 تا َ20 – ْ54 با مساحت 1/ 1918  كيلومتر مربع در غرب استان گلستان در ارتباط بلافاصل با درياي خزر  قرار دارد.اين شهرستان از شمال به جمهوري تركمنستان از مغرب به درياي خزر از شرق به شهرستان‌هاي گنبد كاووس و گرگان و از جنوب به شهرستانهاي بندرگز و كردكوي محدود است و مشتمل بر دو بخش گميشان (شامل دهستانهاي جعفرباي غربي و شرقي گميش‌تپه) و بخش مركزي (شامل دهستان جعفرباي جنوبي و شهر بندرتركمن) است. (4)

1-1-موقعيتهاي نسبي شهرستان

بنا به تعريف، موقعيتهاي نسبي شهرستان تركمن را مي‌توان با تكيه بر عوامل گوناگون تبيين كرد هر يك  از اين عوامل به تناسب كيفيت و ويژگيهاي خاص خود، تأثيرات معين و متفاوتي بر ناحيه مورد مطالعه دارند، كه از اين زاويه معيار انتخاب و مبناي دسته‌بندي آنها ميسر مي‌گردد. به اين ترتيب در روند شناخت موقعيتها بر پديده‌هايي تاكيد مي‌شود كه نقشي غالب‌تر و ضرائب قوي‌تر و گسترده‌تري از تأثير بر محدوده را بروز داده باشد كنكاش در اين جهات چند موقعيت كاملا شاخص را مطرح مي‌كند كه تحت عناوين موقعيتهاي حاشيه‌اي، مرزي، دريايي ساحلي و استراتژيكي مورد بررسي قرار مي‌گيرد.

1-1-1-موقعيت‌ حاشيه‌اي:

اين موقعيت بر بستر مقايسه محدوده‌هاي جغرافيايي شكل مي‌گيرد و مبين گوشه‌نشيني و عزلت گزيني و انزوا است. اين موقعيت در فرايندي طولاني بر پهنه عمل عوامل گوناگون طبيعي، اجتماعي تظاهر كرد كه مختصات ژئوديزيك، موانع و تنگناهاي طبيعي، عقب ماندگي نيروهاي توليدي و حاكميت شكلي خاص از كوچ نشيني و عوامل اجتماعي، تاريخي بازدازنده از اختلاط و مرادات مختلف در ايجاد و تثبيت آن مؤثر بوده‌اند. كليه اين عوامل با شدت و ضعف‌هايي كم و بيش متفاوت در محدوده شهرستان‌ تركمن و ناحيه همگني كه اين شهرستان در آن قرار گرفته، حاكم بوده است.

2-1-1-موقعيت‌ مرزي

موقعيت مرزي داراي ماهيتي دوگانه است. هم مي‌تواند به عنوان مانع ارتباط عمل كند و با نقش تنگنا ظاهر مي‌شود و هم مي‌تواند از رهگذر مناسبات تجاري برون مرزي به عنوان يك نقطه قوت براي شهرستان تركمن مطرح گردد و در حال حاضر با توجه به 50 كيلومتر مرز آبي، حدوداً 100 كيلومتر از پيرامون شهرستان به خارج ارتباط دارد.

3-1-1-موقعيت‌ دريايي و ساحلي (موقعيت صيدگاهي)

شهرستان تركمن داراي بيش از 50 كيلومتر مرز آبي با درياي خزر است . اين امر ارزشهاي بندرگاهي و صيد گاهي را محقق نموده و فعاليت‌هاي وابسته به آن از دير باز در اين شهرستان معمول بوده است.

موقعيت صيدگاهي يك قابليت براي شهرستان است، سابقه‌ طولاني صيد، گستردگي سواحل (قريب به 65 كيلومتر) وجود مكانهايي مناسب جهت ايجاد سازه‌هاي صيادي بندرتركمن، آشوراده، سواحل گميشان، از امتيازات ويژه اين شهرستان مي‌باشد.

4-1-1-موقعيت‌گردشگاهي و توريستي

با توجه به وجود نوار ساحلي، وجود جاذبه‌هاي محيطي اعم از تالابهايي كه زيست گاه پرندگان آبزي هستند و نزديكي به شبه جزيره ميانكاله، به همراه جاذبه‌هاي مردم شناسانه و ارزشهاي مترتب بر صنايع دستي قابليت تبديل شدن شهرستان تركمن به عنوان مركز توريستي بزرگ را نشان مي‌دهد.

5-1-1-موقعيت‌ استراتژيكي

ارزشهاي اقتصادي و ژئوفيزيكي درياي خزر به شهرستان تركمن كه اشرافي كامل به حاشيه شرقي دريا دارد، به همراه موقعيت مرزي، موقعيتي استراتژيكي بخشيده است. اين موقعيت از رهگذر تحولاتي چون تجزيه اتحاد شوروري و ضرورت تثبيت حقوق كشورهاي ساحلي اهميتي بيش از گذشته يافته است.(5)

2- شهرستان تركمن به عنوان يك واحد جغرافيايي:

در شرق درياي خزر مي توان يك ساخت جغرافيايي كاملاً متمايز و متفاوت از ويژگيهاي منطقه را مرز بندي كرد. اگر خطي از بندر تركمن به شهرستان گنبدكاووس و از آنجا به اينچه برون رسم گردد، محدوده‌اي بدست مي‌آيد كه حد جنوبي و شرقي آن، در خط فوق الذكر، شمال آن تركمنستان و غرب آن درياي خزر خواهد بود. اين قلمرو همان ساخت يگانه در مقابل منطقه است. جهت تشخيص وجوه مختلف اين ساخت ويژه‌ و شناخت فرديت آن كافي است چگونگي تغيير ساختهاي جغرافيايي در منطقه و جايگاه محدود فوق را در مجموعه اين تغييرات مرور كنيم. در حالي كه شرق و جنوب شرق محدوده نتيجه فرايندهاي دوران دوم و سوم زمين‌شناسي و جنوب آن به سازندهاي دوران سوم بر‌مي‌گردد لايه‌هاي تشكيل دهنده قلمرو مورد نظر مربوط به رسوبات دوران چهارم است.

مطالعات زمين شناختي نيز مويد آنست كه لايه‌هاي تشكيل دهنده طبقات سطحي زمين غالباً «در رسوبات ريزدانه – ماسه – خاك رس است كه از چسبندگي ضعيفي برخوردار جنوب به شمال ارتفاع كاهش مي‌يابد، به گونه‌اي كه در محور شهر كردكوي به 100 متر و بعد از آن به 5 متر مي‌رسد و در ادامه به سمت بندرتركمن به كمتر از 22- متر در شهر و به 26- متر در بعد از بندر تركمن و نهايتاً به 21- متر در شهر گميشان مي‌رسد. در سمت شرق شهرستان نيز ارتفاع از 21- به 18- و 11- و نهايتاً به صفر و بالا تر از آن مي‌رسد و در سمت غرب ارتفاع تا 27- متر در نزديكي دريا تقليل مي‌يابد.(7)

تغييرات شيب در كليت خود تابع قاعده ارتفاع است و شيبي در حدود يك هزار را به دست مي‌دهد.

-       پيامد كاهش ارتفاع از جنوب به شمال آنست كه، آبهاي زيرزميني غني و گواراي كوهپايه در اطراف دشت و شهر گميشان به دليل كاهش ضخامت رسوبات آبرفتي كاهش يافته و با وضعيت پتانسيل و شوري متأثر از همجواري با دريا مواجه مي‌گردد. سطح ايست آبي نيز با همين گرايش به سطح زمين 1 تا 2 متر مي‌رسد كه ضمن شوري ، فرايند تبخير سطحي و شوري خاك را نيز تقويت مي‌نمايد.

-       مطالعات خاك شناسي و قابليت اراضي بر مرز قلمرو قابل مطالعه به عنوان آستانه تغييرات كيفي خاك تاكيد دارد. اراضي درجه 1 و 2 پيرامون شهرستان، در اين ناحيه به درجات پايين‌تر از 3 تقليل مي‌يابند ريزدانه يودن بافت خاك ضمن كاهش نفوذپذيري، موجب فرسايشي فزاينده شده است. اين امر به همراه طغيانهاي موردي گرگان رود، سيلابهاي ناشي از ريزش رگبار و بالا بودن دما كه فرآيند تبخير را شدت بخشيده است، تشديد كننده فرسايش منطقه محسوب مي‌شوند.

بر اساس مطالعات موجود، در حال حاضر از مجموع كل 4/1674 هكتار از اراضي كه بر حسب كلاس خاك طبقه‌بندي شده‌اند در حدود بيش از 94 درصد در رده كلاس خاك 5 و 6 قرار مي‌گيرند.

-        از نظر پوشش گياهي نيز پوشش جنگلي جنوب (كوهپايه) و درختچه‌هاي شرق جايشان را به گياهان استپي و سپس شور پسند مي‌دهد كه كاهش قابل ملاحظه‌ غناي محيطي را در فاصله بسيار كم ترسيم مي‌نمايد.

-       حاكميت اقليم استپ خشك بر جنوب و آب و هواي بياباني بر شمال شهرستان ساخت رستنيها  را هم از نظر تراكم و هم از حيث گونه با تنگنا مواجه كرده است. به طوري كه ضعف پوشش گياهي تشديد كننده مهمي در فرسايش خاك منطقه محسوب مي‌شود. رعايت نشدن اصول چراي دام و نظام نادرست بهره‌برداري زا پوشش ضعيف گياهي نيز در روند كاهش قابليت خاك مؤثر واقع شده است.

از ديگر پيامدهاي كاهش ارتفاع از جنوب به شمال؛ افزايش دما، تبخير و كاهش بارندگي مي‌باشد. پيامد اين امر، تغيير تيپ اقليمي معتدل به تيپ اقليمي معتدل و نيمه خشك مي‌باشد.

همچنين ميزان بارش نيز در سطح شهرستان به طور متوسط از 400 ميليمتردر بندرتركمن، به 370 ميليمتر در خواجه نفس و 350 ميليمتر در قلعه جيق و گميشان مي‌رسد.مهمترين محدوديتهاي ساخت بيوكليماتيك، تبخير بالا، رگباري بودن و عدم تناسب در پراكنش زماني بارش در طول سال، و عدم انطباق آن با نياز آبي گياهان و همچنين انحراف از ميانگين بالا (عدم ثبات) در طول  دوره آماري است. همچنين بادهاي شهرستان به لحاظ زيست اقليمي حائز اهيمت است بررسيهاي موجود نشان مي دهد كه پنج ماه مهر ، آبان، آذر، دي، بهمن هواي آرام و سرعت صفر بيش از 50 درصد كل جريان هوا را بخود اختصاص داده است. پس مي‌توان گفت كه پتانسيل خود پالايي هوا ضعيف است.

در رابطه با سرعت بادها با عنايت به اينكه جريانهاي با سرعت 40 نات (5/74 كيلومتر در ساعت و يا حدود 6/ 20 متر بر ثانيه) مشاهده شده است. بر اساس مقياس بيوفرت چنين سرعتي با توفان خيلي شديد منطبق وموجب كنده شدن درختهاي كوچك، شيروانيها و خسارت به ساختمانها مي‌گردد. همچنين در ارتباط با عملكرد باد در سطح شهرستان تركمن، ويژگيهاي خاك شناسي اين شهرستان موضوع مهمي است زيرا عمدتاً خاكهاي شهرستان ريزدانه و «لسي» است و به آساني توسط باد قابل حمل و جابجايي بوده و عامل تعيين كننده در ايجاد طوفانهاي گرد و خاك محسوب مي‌شود با توضيح اين نكته كه اصولاً بادهايي با سرعت سه متر بر ثانيه و بيشتر به شرط تداوم مي‌توانند موجد گردو خاك باشند با توجه به اينكه سرعت متوسط بادهاي غالب در شهرستان تركمن بيش از اين ميزان است. پس مي‌توان نتيجه گرفت سرعت باد از نظر «فرسايش بادي » و ايجاد گرد و غبار و نيز تخريب ساختمانها نيز به عنوان يك محدوديت عمل مي‌كند.

3. اكوسيستم‌هاي طبيعي شهرستان تركمن

بررسيهاي انجام شده، نشان مي‌دهد كه بوته زارهاي كويري و مراتع ضعيف و بيابان به عنوان دو اكوسيستم غالب خشكي در شهرستان‌ تركمن عمل مي‌نمايند. همچنين درياچه‌ خزر، خليج گرگان، با تلاقها و تالابهاي ساحلي و رودخانه‌هاي موجود در شمول مهم‌ترين اكوسيستم ‌هاي آبي شهرستان هستند.

1-3 – اكوسيستم خشكي

1-1-3-مراتع:

مراتع شهرستان از نظر زيستگاه در جرگه مراتع جلگه‌اي – دشتي و از حيث نظام بهره‌برداري جزء مراتع قشلاقي محسوب مي‌شوند كه طبق عرف محل در سه فصل از سال (به استثناي تابستان) مورد تعليف قرار مي‌گيرند مرتع به عنوان يك وجه شاخص و قابل توجه از منابع طبيعي تجديد شونده، محصول ساخت بيوكليماتيك و ويژگيهاي خا ك است كه چنانكه بيشتر اشاره شد، شهرستان تركمن از هر دو نظر با محدوديت جدي مواجه است.

2-1-3-اكوسيستم كشاورزي

از آنجا كه حيات و ويژگيهاي زيستي كشاورزي توسط ساخت بيوكليماتيك و خصوصيات خاك تعيين مي‌شود، بايد گفت كه اين شهرستان از امكانات ضعيفي در زمينه كشت و زرع برخودار مي‌باشد كه انعكاس آن در واقعيت‌هاي موجود شهرستان قابل رويت است.

همانگونه كه مطالعات خاك شناسي شهرستان نشان مي‌دهد در شهرستان تركمن اراضي بالاتر از 3 وجود ندارد و از طرفي نيز غلبه مطلق نيز با اراضي درجه 5 و 6 است، به طوري كه اراضي درجه 5 شهرستان در حدود 5/75 درصد و اراضي درجه 6 در حدود 5/13 درصد از كل مساحت خشكيها را به خود اختصاص داده‌اند.

بر اساس نتايج سالنامه آماري استان گلستان 1376، در سال 1376 در شهرستان تركمن 9940 هكتار گندم كشت شده است كه از اين مقدار 2705 هكتار كشت آبي و 7235 هكتار ديم بوده است، همچنين در اين سال 43982 هكتار جو به صورت ديم كشت شده است، محصول برنج 460 هكتار، حبوبات 11 هكتار، سبزيجات شامل سيب زميني و گوجه‌فرنگي در مجموع 63 هكتار، محصولات جاليزي 2273 هكتار زراعتهاي صنعتي شامل پنبه و دانه‌هاي روغني 6633 هكتار و علوفه دامي 250 هكتار كشت شده است. بررسي آمار و ارقام فوق به همراه پايين بودن جنس خاك مرغوب براي كشت و ساخت منطقه نشان از ضعف و مشكلات بخش كشاورزي شهرستان دارد كه عمدتاً خود را به صورت كشت ديم گندم و جو نشان مي‌دهد. وضعيت فوق ضمناً منجر به گسترش بخش دامداري به خصوص به صورت رمه گرداني شده است. در حال حاضر در شهرستان تركمن در حدود 368717 رأس گوسفند و بره، 12820 راس بز و بزغاله، 3636 راس گاوگوساله اصيل،‌10460 راس گاو دورگه و 23948 راس گاو و گوساله بومي 2307 راس گاوميش 750 نفر شتر و 1550 راس تك سمي وجود دارد.

با توجه به اين تعداد دام و با عنايت به اينكه بخش عمده به صورت رمه‌گرداني و استفاده از پس چراي محصولات كشاورزي مي‌باشد، روند تخريب زمين‌هاي كشاورزي بيش از پيش صورت مي‌گيرد.

بنابراين اكوسيستم كشاورزي با محدوديت جدي مواجه مي‌باشد.(8)

3-1-3-پناهگاه حيات وحش ميانكاله

اين شبه جزيره كه موقعيت خاص آن موجد تشكيل خليج گرگان شده است در حدود 68800 هكتار مساحت و ارتفاع از سطح دريا 15-تا 25- متر است كه كمي بيش از 12 كيلومتر مربع از اين شبه جزيره در حوزه اداري شهرستان تركمن قرار دارد.

سيماي منطقه از آبهاي باز تا كفه‌هاي باتلاقي، شنزارهاي ساحلي، كفه‌هاي شور و قليايي و اراضي پست و گود متفاوت افتاده است.

اين شبه جزيره از نظر زمستان گذراني مهاجر آبزي اهميت زيادي دارد و اراضي متعدد نظير زمينهاي تالابي – باير – جنگلي – ماندابي – مرتعي، اراضي زراعي و اراضي گل و لاي باتلاقي را در بر مي‌گيرد. همچنين اين شبه جزيره در پيوند با خليچ گرگان مكان بسيار مناسبي براي توسعه توريسم فراهم آورده است.

2-3- اكوسيستم آ