• مقاله

فصلنامه ياپراق / سال سوم / شماره ی 10 / تابستان 1379

لباس‌ و پوشاك‌ تركمن‌ها از گذشته‌ تا حال

صفحه ی: 8

تقان‌گل‌ دليجه‌

بازنويسي‌: شهروز اق‌آتاباي‌

پوشش‌ و لباس‌ تركمن‌ها را در وهله‌ اول‌ مي‌توان‌ به‌دو دسته‌  سنتي‌ و امروزين‌ تقسيم‌ كرد. پوشش‌ سنتي‌ يا قديم‌ تا قبل‌ از تلاش‌هاي‌ رضاخان‌ در جهت‌ يكدست‌ كردن‌ شكل‌ لباس‌ در تركمن‌ صحرا  - وكل‌ ايران‌  - استفاده‌ مي‌شد و پوشش‌ جديد كه‌ تداول‌ آن‌ به ‌دوره‌ بعد از يكدست‌ شدن‌ شكل‌ لباس‌ مربوط بوده‌ و تاحال‌ حاضر تداوم‌ دارد.

پوشش‌ سنتي‌

لباس‌هاي‌ تركمني‌ از مواد گوناگوني‌ چون‌ ابريشم‌،پوست‌، كتان‌ و پنبه‌ فراهم‌ مي‌شد. البسه‌ اصيل‌ تركمني‌ اعم‌از مردانه‌ و زنانه‌ از جنس‌ ابريشم‌ بود و لذا با توجه‌ به‌اهميت‌ ابريشم‌، ارائه‌ توضيحي‌ مختصر در مورد تهيه‌ وتوليد آن‌ ضروري‌ مي‌نمايد.

پرورش‌ كرم‌ ابريشم‌ و تهيه‌ پيله‌ ابريشم‌ بر عهده‌زنان‌ بوده‌ است‌. از نخ‌ ابريشم‌ پارچه‌هاي‌ ابريشمي‌مي‌بافتند كه‌ در دستگاه‌ ساده‌اي‌ به‌ نام‌ «تارا» tara عمل‌مي‌امد. بعد از تهيه‌ ابريشم‌ آن‌ را بوسيله‌ چرخ‌ دستي‌ تاب‌داده‌، با رنگهاي‌ طبيعي‌ همچون‌ قرمزي‌، انار دانه‌، پوست‌انار، بويا، نيل‌ و ديگر گياهان‌ صحرايي‌ رنگزا رنگ‌ مي‌كردند. اين‌ پارچه‌ ابريشمين‌ غالباً در عرض‌ تقريبي ‌نيم متر بافته‌ شده‌، طول‌ آن‌ تا تمام‌ شدن‌ چله‌ ادامه‌ داشت‌.

در مبحث‌ لباسهاي‌ سنتي‌، پوشاك‌ مردان‌ و زنان‌ باهم‌ تفاوتهاي‌ كمي‌ داشت‌.

لباس‌ مردان‌: لباس‌هاي‌ مردان‌ را مي‌توان‌ در چهارقسمت‌ تن‌ پوش‌، شلوار، كلاه‌ و كفش‌ بررسي‌ كرد.

الف‌  - تن‌پوش‌ها:

ـ دون‌(don) : لباس‌ اصيل‌ تركمني‌ رداي‌ بلندي‌ بودكه‌ از ابريشم‌ دوخته‌ مي‌شد و تا زير زانوان‌ مي‌رسيد و«دون‌» نام‌ داشت‌. دون‌ بنا به‌ رنگ‌ و نوع‌ بافت‌ بر دو نوع‌بود. اگر از ابريشم‌ كاملا قرمز رنگ‌ دوخته‌ مي‌شد، «قيزيل‌دون‌» يا «قيرميز دون‌»(Gyzyl/ Gyrmyz don)  و اگر ازابريشمي‌ دوخته‌ مي‌شد كه‌ رنگ‌ آن‌ متمايل‌ به‌ زرد بوده‌ وبافت‌ پارچه‌ آن‌ يكنواخت‌ نباشد،  - در واقع‌ رنگارنگ‌ و راه‌راه‌ باشد  - «قارما دون‌»(Garma don)  نام‌ داشت‌.

بر حاشيه‌ دون‌ نوارهاي‌ سوزن‌دوزي‌ از نوع‌ «آلاجا» (Alaja) (دو نخ‌ تافته‌ سياه‌ و سفيد يا تيره‌ و روشن‌) وجودداشت‌ كه‌ به‌ زيبايي‌ اين‌ لباس‌ مي‌افزود. بر كمره‌ دون‌كمربندي‌ از شال‌ (گاه‌ آراسته‌ به‌ نقره‌) مي‌بستند كه‌ به‌ آن‌ قوشاق (‌ (Guşak و يا «تيرمه‌ شال‌» (Tirme ) مي‌گويند.

ـ چأكمن ‌ Çäkmen: بالاپوشي‌ است‌ بلندتر ازكتهاي‌ كنوني‌ كه‌ از كرك‌ شتر تهيه‌ مي‌شود. چأكمن‌ تهيه‌شده‌ از كرك‌ ظريف‌ و مرغوب‌ را «اينچه‌ چأكمن‌» (inçe çäkmen) و چأكمني‌ را كه‌ از كرك‌ زبر تهيه‌ مي‌شود «يوغين‌چأكمن‌» (Ýogyn ) مي‌نامند.

ـ ايچمك‌ Içmek: يا پوستين‌ كه‌ در هواي‌ سرداستفاده‌ مي‌گردد و بنا به‌ نوع‌ پوستي‌ كه‌ از آن‌ تهيه‌ مي‌شد،انواع‌ مختلفي‌ داشت‌. پوشت‌ به‌ كار رفته‌ در ايچمك‌ دباغي‌شده‌ و سپس‌ با انواع‌ مواد طبيعي‌ به‌ رنگ‌ زرد در آورده‌مي‌شود.

ـ كوينك‌ Köýnek: كه‌ پيراهني‌ ساده‌ و فاقد يقه‌بود و يا يقه‌اي‌ كوتاه‌ و مدور و بدون‌ دكمه‌ داشت‌; باآستين‌هايي‌ بلند كه‌ به‌ جاي‌ دكمه‌، بندهايي‌ در آن‌ به‌ كارمي‌رفت‌. پيراهعن‌ ديگري‌ نيز دوخته‌ مي‌شد كه‌ آن‌ هم‌ساده‌، منتها داراي‌ يقه‌ كج‌ يا كناري‌ بود. اين‌ يقه‌ باسوزن‌دوزي‌هاي‌ مفصلي‌ زينت‌ داده‌ مي‌شد و سرآستينش‌ نيز گلدوزي‌ شده‌ بود.

ب‌ - شلوار:

شلوار مردانه‌ عبارت‌ از تنبان‌ گشادي‌ بود كه‌رشته‌اي‌ پنبه‌اي‌ ليفه‌ آن‌ را تشكيل‌ مي‌داد و سر آن‌ را گاه‌ با«هوتاز» (Hotaz) يا منگوله‌ مي‌آراستند. اين‌ شلوار «بالاق‌»(Balak) نام‌ داشت‌.

ج‌  - كلاه‌ها:

ـ تلپك‌(Telpek)  كلاه‌ پوستي‌ با پشم‌هاي‌ نسبتاًبلند كه‌ انواع‌ گوناگون‌ داشت‌ كه‌ عبارتند از: 1 - دوومه‌تلپك‌ (Düwme T.) 2 - بوخار تلپك‌

(Buhar T.) 3  - شيپيرما تلپك‌ (قypyrma T.).

ـ بؤروك‌ (Börük): يا عرقچين‌ كه‌ غالباً با نقوش‌گوناگون‌ سوزن‌دوزي‌ مي‌شد و در برخي‌ لهجه‌ها تاخيا(Tahýa) يا تايخا (Taýha) خوانده‌ مي‌شد.

د - كفش‌:

ـ چكمه ‌ çekme: اصلي‌ترين‌ پاپوش‌ مردان‌چكمه‌هاي‌ بلند چرمي‌ با نوك‌ برگردان‌ بود. و در تركمني ‌نيز «چكمه‌» نام‌ داشت‌.

ـ چاريق‌(Çaryk) : چوپانان‌ از پوست‌ گاو چارقي‌تهيه‌ مي‌كردند كه‌ مخصوص‌ استفاده‌ در صحرا و خاك‌نرم‌ است‌.

ـ دولاق‌ Dolak قبل‌ از پوشيدن‌ چارق‌ پارچه‌اي‌دستباف‌ دور پا تا ساق‌ مي‌پيچيدند كه‌ حكم‌ محافظ و ياجوراب‌ را داشت‌ و «دولاق‌» ناميده‌ مي‌شد.

ـ چپك‌  Çepekيا يلكن‌(Ýelken)  پاپوش‌تابستاني‌ بود كه‌ از پوست‌ شتر تهيه‌ مي‌شد و شبيه‌سرپايي‌هاي‌ امروزين‌ سبك‌ و راحت‌ بود.

زيور آلات‌ و آرايش‌ لباس‌هاي‌ مردانه‌ به‌ تنوع‌ و تعددزيور زنان‌ نبود و تنها منحصر به‌ آرايش‌ كمربند وكناره‌هاي‌ «دون‌» و نيز سوزن‌دوزي‌ «بوروك‌» بود.

لباس‌ زنان‌: لباس‌هاي‌ زنان‌ تركمن‌ بسيار متنوعاًست‌. اين‌ نوع‌ تنوع‌ علت‌ و فلسفه‌ خاصي‌ دارد كه‌ بادوره‌هاي‌ سني‌ آنان‌ مرتبط است‌. همچنين‌ زنان‌ و دختران‌ تركمن‌ از لباس‌هايي‌ با زيورآلات‌ گوناگون‌ استفاده‌مي‌كنند كه‌ تنوع‌ جالب‌ توجهي‌ دارد. ذيلا به‌ بررسي‌اجمالي‌ پوشش‌ زنان‌ تركمن‌ در گذشته‌ مي‌پردازيم‌ كه‌ به‌چهار قسمت‌ تقسيم‌ مي‌شود:

الف‌ - تن‌پوش‌ها

ـ كؤينك‌(Köýnek)  زنان‌ تركمن‌ پيراهن‌هاي‌ابريشمين‌ مي‌پوشيدند كه‌ غالباً به‌ رنگ‌ قرمز بود و«قيرميز كؤينك‌» (Gyrmyz K.) نام‌ داشت‌، و در قسمت‌ يقه ‌و سر آستين‌ سوزن‌دوزي‌ مي‌شد.

پيراهن‌ سه‌ قسمت‌ داشت‌: ينگ‌ Ýeň يا آستين‌ يان‌(Ýan) يا پهلو و آشيري‌  Aşyryيا دامن‌ بر روي‌ پيراهن‌شال‌ يا كمربندي‌ بسته‌ مي‌شد. دختران‌ از كمربندي‌ آراسته‌به‌ دانه‌هاي‌ كوچك‌ و ريز منجوق‌ استفاده‌ مي‌كردند كه‌«مونجوق‌ قوشاق‌» (Monjuk Guşak) ناميده‌ مي‌شد.

يقه‌ پيراهن‌ را با «گل‌ يقه‌» (Gül Ýaka) مي‌آراستند.«بوقاو» (Bukaw) سينه‌ريز نقره‌اي‌ درشتي‌ بود كه‌ ازگردن‌ مي‌آويختند.

ـ چابيت‌ çabyt: بالاپوشي‌ بود كه‌ زنان‌ تركمن‌ برروي‌ پيراهن‌ مي‌پوشيدند.

دختران‌ براي‌ دوران‌ عروس‌ شدن‌ نيم‌ تنه‌ مخصوص‌تهيه‌ مي‌ديدند كه‌ پر از سوزن‌دوزي‌ و آويزه‌هايي‌ از سكه‌و پولك‌هاي‌ نقره‌ بود.

ب‌ - شلوار

ـ بالاق‌ Balak يا شلوار. انتهاي‌ پاچه‌ شلوار زنانه‌سوزن‌دوزي‌ مفصلي‌ داشت‌ كه‌ به‌ اسامي‌ گوناگوني‌خوانده‌ مي‌شد. از جمله‌: دويه‌ كله‌، سكديرمه‌ چويچه‌، ايكي‌حورمان‌، دو و غيره‌ كه‌ به‌ ترتيب‌ از پايين‌ تا نزديكي‌ ساق‌پا را تشكيل‌ داد.

ب‌ - كلاه‌ و روسري‌

ـ بؤروك‌ Börük يا عرقچين‌ كه‌ قبلا توضيح‌ داده‌شد. روي‌ اين‌ كلاه‌ گرد و صاًف‌ (بدون‌ برجستگي‌) بود و دختران‌ آن‌ را با زينت‌ آلات‌ نقره‌اي‌ منجمله‌ پولكي‌ و قبك‌ها مي‌آراستند. دختران‌ غالباً بؤروك‌ را بر سر گذاشته‌ و ازروسري‌ استفاده‌ نمي‌كردند.

ـ توپبي‌ (Topbi) وقتي‌ دختر تركمن‌ عروسي‌مي‌كرد، به‌ جاي‌ بؤروك‌ يا كلاه‌ دخترانه‌ پيشاني‌بندي‌ راجايگزين‌ مي‌كرد كه‌ در نزد طوايف‌ و قبايل‌ گوناگون‌ بانامهاي‌ توپبي‌، هاساوا(Hasawa) ، آلين‌دانگي‌(Alyndaňy) و... شهرت‌ داشت‌.

ـ انواع‌ روسري‌: در ميان‌ برخي‌ از طوايف‌ همچون‌يموت‌ Ýomut و... روسري‌هايي‌ به‌ نام‌ چأشو(çäşew) رواج‌ داشت‌ كه‌ خود بر چند نوع‌ است‌ از قبيل‌:اريش‌ چأشو، المينچه‌ چأشو، آتلاز چأشو، قارتما چأشوو چأشو چارقد كه‌ عموماً به‌ روسري‌ مربعي‌ شكل‌ وابريشمين‌ اطلاق‌ مي‌شود.

در ميان‌ برخي‌ از تركمنها نيز روسري‌ بر دو قسم‌بود: يكي‌ نسبتاً ضخيم‌ با سوزن‌دوزي‌ مفصل‌ كه‌ به‌ آن‌كورته‌ Kürte مي‌گفتند و ديگري‌ بافته‌اي‌ از ابريشم‌ نازك ‌كه‌ قينگاچ ‌ Gyňaç نام‌ داشت‌ و اين‌ روسري‌ خود بر دونوع‌ بود: قيرميزي‌ قينگاچ‌، كله‌لي‌ قينگاچ‌.

د- كفش‌

كفش‌ زنان‌ تركمن‌ را غالباً هنرمندان‌ محلي‌مي‌دوختند. كفش‌هايي‌ نظير گل‌ ميخ‌لي‌، قيرما كفش‌ با نوك‌برگردان‌ و پاشنه‌اي‌ بلند در ميان‌ آنها استفاده‌ مي‌شد.

گفتيم‌ كه‌ زنان‌ تركمن‌ از زيورآلات‌ گوناگوني‌استفاده‌ مي‌كردند كه‌ از آن‌ جمله‌ است‌: آچارباغ‌ و ساچ‌باغ‌كه‌ نوعي‌ موبند زينتي‌ است‌. گول‌يقه‌، قولاق‌حالقا ياگوشواره‌ كه‌ انواع‌ مختلفي‌ چون‌ آيلي‌ حالقا، تومارچاقلي‌حالقا و... دارد.

بيله‌زيك‌ يا بوزه‌ليك‌، دستبندي‌ بود كه‌ بر مچ‌ دست‌مي‌بستند و...

شايان‌ ذكر است‌ كه‌ تمامي‌ زيورهاي‌ فوق‌ توسطزرگران‌ و نقره‌كاران‌ هنرمند تركمن‌ ساخته‌ مي‌شد. امامتأسفانه‌ تعداد اين‌ هنرمندان‌ امروزه‌ روزبه‌ روز كاهش‌مي‌يابد. پوشاك‌ اصيل‌ و سنتي‌ تركمني‌ كم‌ كم‌ جاي‌ خود رابه‌ مصنوعاًت‌ كارخانه‌اي‌ داده‌ است‌ و زيورهاي‌ زيبا وقديمي‌ را نيز اكثر خانواده‌ به‌ فروش‌ رسانده‌ و به‌ جاي‌ آن‌از انواع‌ زيورآلات‌ طلايي‌ (و بر خلاف‌ قديم‌ ندرتاً نقره‌اي‌)رايج‌ در تمام‌ كشور استفاده‌ مي‌كنند، بگونه‌اي‌ كه‌ امروزه‌تركمن‌ جوهرات‌ سنتي‌ خويش‌ را بايد از لابلاي‌ آلبوم‌ها ويا در غرفه‌هاي‌ موزه‌ جستجو كند.

پوشش‌ جديد

در جريان‌ اجراي‌ برنامه‌ يكدست‌سازي‌ فرم‌ البسه‌ وكشف‌ حجاب‌ زنان‌ كه‌ در سرتاسر كشور توسطرضاخان‌ به‌ اجرا در آمد، مناطق‌ تركمن‌نشين‌ نيز از اين‌قاعده‌ مستثني‌ نبود و اهالي‌ اين‌ منطقه‌ نيز در جريان‌ اين‌برنامه‌ ضررهاي‌ مادي‌ و معنوي‌ بسياري‌ را متحمل‌ شدند.عمال‌ رضاخان‌ به‌ زور روسري‌ زنان‌ را برمي‌ داشتند و به‌مردان‌ نيز لباسهايي‌ با شكل‌ و فرم‌ بيگانه‌ و غربي‌مي‌پوشاندند.

تحت‌ اين‌ فشارها، رفته‌ رفته‌ هويت‌ و شكل‌ لباس‌سنتي‌ رنگ‌ باخت‌ و عوامل‌ ديگري‌ چون‌ يكجانشيني‌ وانقياد تركمنها و نيز تسلط فرهنگهاي‌ بيگانه‌ بر آنان‌ مزيدعلت‌ بود و تجدد و نوگرايي‌ نيز از جمله‌ اين‌ عوامل‌ وتسريع‌ دهنده‌ آن‌ بود. البته‌ پس‌ از اقدامات‌ رضاخان‌ درتغيير لباس‌،وضعيت‌ پوشاك‌ سنتي‌ تركمني‌ هرگز به‌ آنچه‌كه‌ پيش‌ از آن‌ بود بازنگشت‌ و امروزه‌ در ميان‌ جوانان‌لباسهايي‌ با فرم‌ و مدل‌ روز به‌ كار مي‌رود.

اين‌ قضيه‌ در مورد دختران‌ و زنان‌ تركمن‌ متفاوت‌است‌. پوشاك‌ امروزين‌ دختران‌ شامل‌ لباس‌ يا پيراهن‌بلندي‌ است‌ كه‌ معمولا تا قوزك‌ پا را مي‌پوشاند. روسري‌آنها بر دو نوع‌ است‌: يكي‌ چارقد كه‌ ضخيم‌ و داراي‌پورچوك‌ Pürçük  يا ريش‌-ريش‌ در كناره‌هاست‌ وديگري‌ ياليق‌ Ýalyk يا كلافي‌ كه‌ نازك‌ است‌ و گاه‌ ازابريشم‌ خالص‌ است‌. هر دو بزرگ‌ مي‌باشند.

استفاده‌ از شلوارهاي‌ سوزن‌دوزي‌ شده‌ نسبت‌ به‌گذشته‌ كمتر شده‌ و نيز از نقش‌ و نگارهاي‌ آن‌ نيز كاسته‌شده‌ است‌.

امروزه‌ ديگر از انواع‌ نيم‌تنه‌، كلاه‌، كمربند و كفش‌هاي‌پيشين‌ استفاده‌ نمي‌شود. دختران‌ پس‌ از ازدواج‌ به‌ جاي‌نيم‌ تاج‌ و كلاه‌ پيشاني‌ بند، يك‌ نوار حلقه‌اي‌ به‌ عرض‌تقريبي‌ 2 سانت‌ بر سر مي‌گذارند كه‌ معمولا سطح‌ خارجي‌آن‌ با نقش‌ و نگارهاي‌ سوزن‌دوزي‌ تزئين‌ مي‌شود. البته‌اين‌ حلقه‌ زيرروسري‌ قرار گرفته‌، از بيرون‌ ديده‌ نمي‌شود.اين‌ نوع‌ پوشش‌ جديد در تمام‌ مناطق‌ تركمن‌نشين‌ تقريباًبه‌ يك‌ شكل‌ است‌، به‌ جز طوايف‌ گوكلان‌ و نخورلي‌ كه‌هنوز هم‌ پيشاني‌بندهاي‌ بلند قديم‌ در ميان‌ آنها رواج‌ دارد.

امروزه‌ پوشش‌ سنتي‌ مردانه‌ تركمن‌ بندرت‌ استفاده‌مي‌شود و مي‌توان‌ گفت‌ كه‌ ديگر از ميان‌ رفته‌ است‌. اماپوشش‌ زنان‌ اگرچه‌ اصاًلت‌ گذشته‌ خويش‌ را ندارد و دوخت ‌لباس‌ و جنس‌ آن‌ تقريباً با مد روز پيش‌ مي‌رود، با اين‌وجود هنوز شكل‌ و فرم‌ خود ار حفظ كرده‌ است‌. از اين‌ رودر هر نقطه‌اي‌ كه‌ دختر و زن‌ تركمن‌ را با لباس‌ مخصوص‌خودش‌ مشاهده‌ نماييم‌، مي‌توانيم‌ قطعاً قوميت‌ او راتشخيص‌ بدهيم‌.

بازگشت به فهرست مطالب اين شماره