|
•
موسیقی •
فصلنامه ياپراق / سال
اول /
شماره ي 1 / بهار 1377
صفحه ي : 66
يدي بوغون
عبدالخالق آدمي
يكي از سازهايي كه به غير از «دوتار» و
«كمانچه» در بين تركمنها متداول بوده، «يدي
بوغون»(ني هفتبند) است. يدي بوغون، داراي
هفتبند بوده و معمولا پنج سوراخ دارد.
اين ساز در قديم مونس شبانان بوده و همچون
ديگر لوازم زندگي در اكثر خانههاي تركمن،
نگهداري ميشده است. يدي بوغون معمولا از يك
ني ضخيم، به اندازه قطر يك انگشت اشاره فرد
كهنسال يا كمي نازكتر از آن، ساخته ميشود.
نوع ديگري از اين ساز كه شهرتي مانند يدي
بوغون ندارد و نواختنش هم مشكلتر است،
«ديللي تويدوك» (ني زبانهدار) است.
«ديللي تويدوك» از
نيهاي نازك ساخته ميشود. اين ساز، داراي
سه يا چهار سوراخ است و استادان ماهر و صاحب
تجربه، آن را همانند يدي بوغون، پنج سوراخه
مينوازند. به اين دو ساز در زبان تركمني
«تويدوك» يا «تويتوك» گفته ميشود و براي
تمايز بين آن دو، نامهاي «يدي بوغون»(ني
هفتبند) و «ديللي تويدوك» به آنها گذاردهاند.
ني زبانهدار، زبانهي مخصوصي دارد كه در
صورت دميدن در آن، با لرزش همان زبانه به
صدا در ميآيد.
نواختن ني بين ساير اقوام ايراني نيز مرسوم
است، اما در بين تركمنها جايگاه و شهرت خاصي
دارد.
«تويدوك» در بين
تركمنها، در موارد تنهايي، فراق، چوپاني،
شبنشيني و به خصوص در نزد كودك مبتلا به
بيماري سرخك (= قيزاميق) نواخته ميشده است.
در قديم تركمنها بر اين باور بودهاند كه
سرخك نيز مانند جن و پري (آل) موجودي است
كه تن شخص را تصاحب ميكند و آن را به
بيماري وا ميدارد و با صداي «يدي بوغون» و هر
سازي كه در آن آهن بكار نرفته باشد، از تن
شخص خارج شده و فرار ميكند. از اين رو تا
پاسي از شب نزد بيمار جمع ميشدند و نوازندهي
«يدي بوغون» و خوانندهي مخصوصي كه با
نوازندهي آن هماهنگ باشد، دور بيمار را
ميگرفتند و با آفرينهاي پيدرپي، خواننده و
نوازنده را تشويق ميكردند. صاحب خانه نيز از
بذل خوراك دريغ نميكرد. در آخر همه با دعاي
خير به جان بيمار مجلس را خاتمه ميدادند و از
طرف خانوادهي بيمار به خواننده و نوازنده
هديهاي بنام «آقليق» داده ميشد. هديه
معمولا شامل مقداري شيريني و يا قند و شكر
پيچيده شده در يك دستمال نو و يا مقداري
پارچه بود. نوازنده و خوانندهي «يدي بوغون»
هديه را به عنوان تبرك قبول ميكردند و آن
را سه بار به پيشاني خود ميماليدند. ناگفته
نماند اين رسم كهن هنوز هم در برخي از
روستاهاي تركمننشين ديده ميشود و خيلي از
تركمنهاي شهرنشين نام اين رسم را نيز
نشنيدهاند.
|
