|
•
نگاهي به زندگاني
مسكين قليچ
•
فصلنامه ياپراق / سال
اول /
شماره ي 1 / بهار 1377
صفحه ي :
38-30
محمود عطاگزلي
مقدمه:
انگيزهي تدوين مقالهي حاضر، معرفي عارف
وارستهي قرن نوزده تركمن به مردم فرهنگ
دوستايران اسلامي است.
تحقيقات و مطالعاتي كه دربارهي اين شاعر
انجام گرفته، داراي پيشينهاي قديمي است.
نخستين بار - دو سال پس از فوت مسكين قليچ
ـ خوجه لي ملا به سال 1907 ميلادي اطلاعاتي
را به همراه ديوان شعري از او را براي
آكادميك ساموئيلوويچ ميفرستد. اطلاعات
خوجهلي ملا اساس تحقيقات بعدي ساموئيلوويچ
بر مسكين قليچ را تشكيل ميدهد.
به سال 1928 ميلادي و.اوسپنسكي و بليانف در
كتاب «موسيقي تركمن»به معرفي اشعار مسكين
قليچ كه توسط بخشيان بصورت «آيديم» اجرا مي
شده است، مي پردازند.
در سال 1942 ميلادي نه شعر از مسكين قليچ در
يك مجموعهي كوچك به چاپ رسيد اين مجموعه
با مقدمه و اندك محتويات خود خوانندگان
بيشماري را با زندگي و افكار مسكين قليچ آشنا
ساخت.
قربانقليچ قوليف به مطالعهي عميق تري در
بارهي زندگي و احوال مسكين قليچ پرداخت و
مجموعهي آن مطالعات را در مقالهاي تحت
عنوان «دربارهي زندگي و آفرينش ادبي مسكين
قليچ» به سال 1948 ميلادي به چاپ رسانيد.
تنها كوششي كه براي معرفي مسكين قليچ در
ايران صورت گرفت، چاپ ديوان اشعار پراكندهي
او به همت مراد دردي قاضي است. اين ديوان
صد و سه
شعري مسكين قليچ، بار اول به سال 1347 و
بار دوم به سال 1361 شمسي منتشر شد و با
استقبال فراوان مردم روبرو شد و در اندك
زماني نسخه هاي آن ناياب گشت.
ديوان مسكين قليچ نياز به تصحيح و تدقيق
تازهاي دارد كه انشاا آن نيز به همت
نويسندگان و محققين در آيندهاي نزديك ميسر
خواهد شد.
امر ديگري كه به تحقيقات و مطالعات دقيقتر
محققان كمك خواهد كرد، جمع آوري اطلاعات
زندگاني مسكين قليچ و يافتن اشعار و منظومه
هاي نايافتهي اين عارف بزرگوار است.
مقالاتي كه گهگاه در مورد مسكين قليچ در
مجلات و روزنامه هاي كشور به چشم مي خورد،
جز تكرار مكررات و افزودن نكات مبهم بيشتر،
چيز ديگري نيست.
ما در اين مقاله كوشيدهايم، تمامي زواياي
زندگاني مسكين قليچ را بررسي نمائيم و با
استناد به اشعار خود عارف، به شناخت هر چه
بيشتر افكار و انديشه هاي او بپردازيم.
مطمئناً شناخت شخصيت مسكين قليچ با برخي
ابهامات همراه است كه انشاا آن نيز در
آيندهاي نزديك با راهنمايي شما محققان و
انديشمندان گرامي برطرف خواهد شد.
لازم به تذكر است كه، مسكين قليچ با تمام
شهرتي كه در ادبيات عرفاني ملل مسلمان دارد،
داراي مزاري گمنام است كه افراد اندكي از
آن باخبر هستند. مقام شامخ اين عارف كامل،
با گمنامي مزار او ناسازگار است. اميد است
هيئتي از دوستداران او تحت عنوان «هيئت امناء
آرامگاه مسكين قليچ» زير نظر مسئولين محترم
كه هميشه در امور خير پيشقدم بودهاند تشكيل
شود، تا بدين وسيله خدمتي به عرفان و عرفاء -
كه به نوبهي خود خدمات شاياني را به اسلام
نمودهاند - شده باشد.
در اين جا بجاست، از آقاي جمعه گلدي مرادي
كه زحمت تهيهي پارهاي از ناگفته هاي
زندگاني مسكين قليچ را به عهده گرفتند و نيز
آقاي محمودقلي بايندريمقدم كه با مطالعهي
اين نوشته، با توضيحات به جاي خويش مرا در
رفع اشكالات و نقيصههاي اين مقاله ياري
نمودند، كمال تشكر و قدرداني را بنمايم.
0
نام و نسب مسكين قليچ
نام
وي را با استناد به اشعارش مسكين قليچ ضبط
نمودهاند. مسكين قليچ از طايفهي آتاي تركمن
است. خود وي نام و نسب خويش را بدينگونه
ميآورد:
«اي دل،
جد من گوزلوك آتااست.
من از اولاد پيغمبر(ص)،
و از نسل آن پاكزاد قريشي
عثمان ذي النورين ميباشم»1.
و در جايي ديگر از ديوان خويش در شعر
«اولموشام» در بند آخر چنين ميگويد:
«حق تعالي را شكر
ميگويم،
مرا از فرزندان آن حضرت(ص)نمود.
من اولاد آن قريشي،
عثمان پاكزاد ميباشم»2.
در مقدمهي ديوان مسكين قليچ (به قلم مراد
دوردي قاضي)، او از طايفهي آتاي گوگلان
Gökleòدانسته
شده است3.
ابولليث مروي به سال 1917 ميلادي در
مقالهي خويش تحت عنوان «از ايل تركمن» در
مجلهي سووت تاتارستان ميآورد: «صد سال پيش
از اين، مختومقلي از طايفهي گوگلان، و
سي-چهل سال قبل نيز مسكين قليچ از طايفهي
آتاي يموت(
(Yomut،در پهنهي ادبيات تركمن ظهور نمودند»4.
اين دو نظر هيچ سنديتي ندارند. در اينكه او
از طايفهي آتا(Ata)
ميباشد شكي نيست. ولي بايد در اينجا، اين
نكته را مشخص نمود كه گوگلان و يموت
طايفهاي به نام آتا ندارند. آتا طايفهاي
است كه به عنوان منسوبين به حضرت رسول(ص)
داراي احترام فراواني در بين تركمنان هستند و
از طوايف گوگلان و يموت جدا ميباشند.
نسب طايفهي آتا به حضرت عثمان ذيالنورين
ميرسد، و شرح كامل شجرهي اين طايفه، مويد
اين قول است5.
جد مسكين قليچ، قطبالدين گوزلوك
آتا;
از عرفاي مشهور قرن دوازده ميلادي و از خلفاي
مشهور پير تركستان خواجه احمد يسوي
(1166ـ1103م)است6.
نام اصلي گوزلوك آتا، حسن قراول آتا بوده،
كه به استناد به برخي منابع، در شعر تخلص
«قول گدا»، «قول گدايي»،«گدا» داشته است7. شعري نيز در مدح او از بين
دست نوشتهها بدست آمده است كه با اين بيت
آغاز ميشود:
بيل سروري عالم ـ جهان
اي قطب الدين گوزلوك آتا
عرش اوزره اول توتموش مكان
اي قطب الدين گوزلوك آتا8
مزار قطب الدين گوزلوك آتا در تركمنستان و در
150 كيلومتري شمال شرقي شهر شاهقدم
(كراسنوودسك قبلي) واقع است كه زيارتگاه
مشهوري ميباشد9.
عارف در تمامي اشعار خويش از تخلص «مسكين
قليچ» بهره گرفته است. نام اصلي او «قليچ»
به معناي «شمشير» بوده، كه فقط در چند شعر از
او، اين نام به چشم ميخورد.
نام پدر و مادر مسكين قليچ تاكنون مشخص
نگرديده است.
0
زادگاه و محل سكونت مسكين قليچ
در مورد زادگاه مسكين قليچ اطلاعات دقيقي
وجود ندارد. آقاي قوليف بر اساس گفته هاي
دختر و داماد مسكين قليچ و نيز اطلاعاتي كه از
ريش سفيدان ايل گوگلان گرفته، محل تولد
عارف را
«قارري قلعه» آورده است10.
ساموئيلوويچ
دربارهي محل تولد مسكين قليچ اينگونه
مينويسد: «مسكين قليچ ... نام اصلي وي ملا
قليچ است. او در خيوه به دنيا آمده است.
سپس در ميان يموتها سكني گزيده است»11.
او اشارهاي به تاريخ آمدن مسكين قليچ به
گرگان (تركمن صحراي ايران) و همچنين علت
سكونت او در ميان يموتها را قيد نكرده است.
هيچ سند ديگري محل تولد وي را خيوه ذكر
نكرده است.
اگر مسكين قليچ در خيوه هم به دنيا آمده
باشد در آن محل، سكونت طولاني نداشته است.
«در سال 1252 ه'.ق (1836 م.) فريدون ميرزا
سردار قاجاريه - نوهي فتحعلي شاه - با قشون
بزرگي به منطقهي گوگلانها حمله كرده و آنها
را مجبور به كوچ ميكند. از دوازده هزار خانوار
گوگلان، نه هزار خانوار مجبور به كوچ به
خوارزم ميشوند. ولي در آنجا نيز نمي توانند
بسر ببرند و در نتيجه به سال 1273 ه'.ق (1857
ـ1856 م.) با ده هزار خانوار به محل قبلي
خويش بر ميگردند»12.
اين احتمال وجود دارد كه پدر و مادر مسكين
قليچ نيز در ميان آنها باشند. گوگلانها در
منطقهي خوارزم و قاري قلعه بوده، كوچ و
اسكان فراواني داشتهاند.
«وقتي مسكين قليچ
در هجده سالگي تحصيل ميكرده، پدر و مادر او
ساكن قارري قلعه بودهاند. او سواد اوليه را
از مكتبخانهي آنجا فرا گرفته است.
پدر مسكين قليچ، او را براي تحصيل به
مدرسهي بخاراي شريف ميفرستد. مسكين قليچ در
همان اوقات تحصيل از پدر و مادر يتيم ميماند»13.
«اتفاق ناگواري
كه براي مسكين قليچ بعد از مراجعت از تحصيل
پيش مي آيد، او را مجبور به ترك ديار ميكند.
او قبل از اينكه به ميان گوگلانهاي ايران
بيايد، در روستاي نور بردي خان تكه
(teke) با نام «ساري باغشي» نوازندگي
ميكند. مسكين قليچ با اسبي كه نوربردي خان
به او ميدهد، از تركمنستان كنوني به نزد
گوگلانهاي ايران ميآيد»14.
«مسكين قليچ بعد
از اينكه به ميان گوگلانهاي ايران ميآيد،
شخصي به نام نورياغدي قرهداشلي در پيشكمر
(«بايندر»
سابق)، او را به عنوان پسر خواندهي خود
ميپذيرد. مسكين قليچ در همان منطقه، در سن
سي و دو سالگي با زني به نام عايشه ازدواج
ميكند.
چند سال بعد يكي از بزرگان روستاي حاجيحسن،
مسكين قليچ را به عنوان پيشامام مسجد به
آن روستا ميبرد و مسكين قليچ در آنجا
مكتبخانهاي داير ميكند»15.
مسكين قليچ تا پايان عمر خويش در روستاي
حاجي حسن ميماند. او عاقبت در سن پنجاه و
هشت سالگي در آن روستا فوت مي كند و در
«كاظم خوجه» به خاك سپرده مي شود.
0
ولادت و وفات مسكين قليچ
در مورد تاريخ ولادت وي اختلاف نظرهاي
فراواني وجود دارد.
اطلاعاتي را خوجهلي مرادبردي اوغلي به ما
مي دهد. او از قيزيلآروات در پنجمين نامهاي
كه به آكادميك ساموئيلوويچ مينويسد، ميگويد:
«نام اصلي شاعر، ملاقليچ است، او در گرگان ـ
تركمن صحرا ـ فوت كرده است»16.
او اين نامه را در 21-22 ژوئيه نوشته، اما
سال آن را مشخص ننموده است. خوجهلي ملا در
ادامهي نامهي خويش ميافزايد: «يك تا ده
روز ديگر، كتاب مسكين قليچ را برايتان خواهم
فرستاد»17.
از قراين و نامه هاي بعدي او مشخص ميشود،
كه نامهي فوقالذكر را به سال 1907 م.
نوشته است.
خوجه لي ملا در 9 اوت 1908 م. هشتمين
نامهي خويش را به ساموئيلوويچ ميفرستد و
مينويسد:«با اسب به ولايت گرگان (تركمن
صحراي ايران) رفتم، نسخهاي از اوغوز نامهي
سفارش شما را از نوري ايشان ملا مراد آخوند
يافتم»18.
خوجهلي ملا در اين نامه يادآوري ميكند كه
مسكين قليچ در حدود شصت سالگي، ـ تقريبا دو
سال پيش ـ در گذشته است. بر اساس معلومات
خوجهلي ملا، مسكين قليچ به سال 1845 م.
متولد و در سال 1905 م. فوت نموده است.
مراد دردي قاضي در مقدمهي ديوان مسكين
قليچ ميآورد: «اطلاعاتي كه در مورد زندگي
مسكين قليچ به دست ما رسيده است، اينگونه
ميباشد: او در سال 1268 ه'.ق به دنيا آمده و
در سال
1325
ه'.ق درگذشته است. بر اساس معلومات دختر
مسكين قليچ - آق بيكه - شاعر در سال 1278
ه'.ق به دنيا آمده و در سال 1327 ه'.ق از
دنيا رفته است»19.
مراد دردي قاضي يادآوري مينمايد كه تاريخ
دقيق ولادت و وفات مسكين قليچ معلوم
نميباشد.
اسدا معيني به سال 1344 شمسي در كتاب خود
«جغرافياي تاريخي گرگان و دشت» ميآورد: «ملا
مسكين قليچ از طايفهي آتا و در گوگلان، محل
سكني طايفهي بايندر زندگي مي كرده است و در
سال 1303 ه'.ق فوت نموده و در محل بايندر
به خاك سپرده شده است»20.
قربانقليچ قوليف در مقالهي تحقيقي خويش
تحت عنوان «دربارهي زندگي و آفرينش ادبي
مسكين قليچ» مينويسد: «ما برخي اطلاعات
زندگي مسكين قليچ را از توضيحات دختر شاعر آق
بيكه و شوهر او تاجي (تاجي كر) و ريش سفيدان
ايل گوگلان روستاي ملا موخي (كسر پيشكمر) به
دست آوردهايم»21.
او نيز همچون آقاي مراد دوردي قاضي با دختر
مسكين قليچ گفتگو كرده است. قوليف بر
خلافآقاي قاضي صراحتا اشاره به تمامي
جزئيات مصاحبهي خويش دارد. تاريخي كه اين
دو از زبان آق بيكه براي ولادت و وفات
عارف ذكر ميكنند، هماهنگي ندارد. آقاي قاضي،
عمر مسكين قليچ را 48 سال و قوليف آن را 58
سال ذكر كردهاند.
دختر مسكين قليچ - آق بيكه - د | 
